ዳታ ምንድነው?
ዳታ ማለት በቀላሉ ስለ ነገሮች የተሰበሰበ መረጃ ነው። ስለ ሰዎች፣ ቦታዎች፣ ክስተቶች ወይም ነገሮች ያሉ እውነታዎች ወይም ቁጥሮች ሊሆኑ ይችላሉ። በኢትዮጵያ ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ (CSA) የህዝብ ብዛት ሲቆጥር፣ ኢትዮ ቴሌኮም የቴሌብር ተጠቃሚዎች ቁጥር ሲያሰላ፣ ወይም ት/ቤት የብሔራዊ ፈተና ውጤቶችን ሲመዘግብ ሁሉም ዳታ እየሰበሰቡ ነው።
ሁሉም ዳታ ግን ተመሳሳይ አይደለም። ልክ እንደ ቡና እና ጤፍ ሁለቱም ምርት ናቸው ነገር ግን ለተለያየ ዓላማ የሚያገለግሉ፣ ዳታም እንደ ዓይነቱ የተለያየ አያያዝ ይፈልጋል።
ሁለቱ ዋና ዋና ዓይነቶች
ዳታ በሁለት ዋና ምድቦች ይከፈላል፡ ቁጥራዊ (Quantitative) እና ባሕርያዊ (Qualitative)።
ቁጥራዊ ዳታ (Quantitative Data)
ቁጥራዊ ዳታ ልትቆጥረው ወይም ልትለካው የምትችለው ነው - ቁጥሮች የሚያካትት ነው። ምሳሌዎች፡ ዕድሜ (25 ዓመት)፣ ቁመት (1.7 ሜትር)፣ ደሞዝ (በወር 15,000 ብር)፣ የሙቀት መጠን (28 ዲግሪ ሴልሺየስ)።
ቁጥራዊ ዳታ በቡና ንግድ
አንድ የቡና ላኪ ባለፉት 5 ወራት ውስጥ የላከውን ቡና ኪሎ ግራም ይመዘግባል፡ 2,000 ፣ 2,500 ፣ 1,800 ፣ 3,000 ፣ 2,200። እነዚህ ቁጥሮች ናቸው - ልትደመሩ፣ አማካይ ሊያወጡ፣ ሊነፃፀሩ ይችላሉ። ይህ ቁጥራዊ ዳታ ነው።
ባሕርያዊ ዳታ (Qualitative Data)
ባሕርያዊ ዳታ ባሕሪያትን ወይም ምድቦችን ይገልጻል - ቁጥር አይደለም ነገር ግን ስም ወይም ተግባር ነው። ምሳሌዎች፡ ጾታ (ወንድ/ሴት)፣ ክልል (ኦሮሚያ፣ አማራ፣ ትግራይ)፣ የትምህርት ደረጃ (ዲፕሎማ፣ ዲግሪ)፣ ተወዳጅ ምግብ (ኢንጀራ፣ ፓስታ)።
ባሕርያዊ ዳታ በደንበኛ ዳሰሳ
አንድ የቴሌብር ዳሰሳ "ብዙ ጊዜ ለምን ትጠቀማለህ?" ብሎ ይጠይቃል። መልሶች "ለማስተላለፍ"፣ "ለመክፈል"፣ "ቁጠባ"፣ "ለመግዛት" ናቸው። እነዚህ ምድቦች ናቸው፣ ቁጥሮች አይደሉም። ይህ ባሕርያዊ ዳታ ነው።
ቁጥራዊ ዳታ ሁለት ንዑስ ዓይነቶች አሉት
ተንቀሳቃሽ (Discrete) ዳታ
ተንቀሳቃሽ ዳታ ልትቆጥረው የምትችለው ቁጥር ነው - ሙሉ ቁጥሮች ብቻ ይሠራል። ከግማሽ ሊሆን አይችልም።
የቤተሰብ አባላት ብዛት
በአንድ ጥናት "ቤተሰብህ ስንት አባላት አሉት?" ብሎ ይጠይቃል። መልሶች 3፣ 5፣ 4፣ 7፣ 6 ናቸው። 4.5 ሰው ሊኖር አይችልም - ሙሉ ቁጥሮች ብቻ ናቸው። ይህ ተንቀሳቃሽ ዳታ ነው።
ተከታታይ (Continuous) ዳታ
ተከታታይ ዳታ በማንኛውም ዋጋ ሊሆን ይችላል - ክፍልፋዮችንም ያካትታል። መለኪያዎች ብዙ ጊዜ ተከታታይ ናቸው።
ክብደት ወይም ቁመት
የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ቁመት ሲለካ 1.65 ሜ፣ 1.72 ሜ፣ 1.58 ሜ ወዘተ ይሆናል። ቁመት 1.653 ሜትር ሊሆን ይችላል - ማንኛውም ዋጋ ሊወስድ ይችላል። ይህ ተከታታይ ዳታ ነው።
ባሕርያዊ ዳታም ንዑስ ዓይነቶች አሉት
ስም ብቻ (Nominal) ዳታ
ስም ብቻ ዳታ ምድቦችን ይገልጻል ነገር ግን ቅደም ተከተል ወይም ደረጃ የለም። አንዱ ከሌላው "የተሻለ" ወይም "ከፍ ያለ" አይደለም።
"የት/ቤት ዓይነት ምንድነው?" - መንግስት፣ ግል፣ ሃይማኖት። ምንም ቅደም ተከተል የለም - ግል ከመንግስት "ከፍ ያለ" አይደለም፣ ልዩ ምድቦች ብቻ ናቸው።
ደረጃ ያለው (Ordinal) ዳታ
ደረጃ ያለው ዳታ ምድቦች ያሉት ሲሆን ቅደም ተከተል ግን አለው። ነገር ግን በምድቦቹ መካከል ያለው ርቀት ተመሳሳይ ላይሆን ይችላል።
የትምህርት ደረጃ
"ያጠናቀቁት ከፍተኛ ደረጃ?" - ሁለተኛ ደረጃ፣ ዲፕሎማ፣ ዲግሪ፣ ማስተርስ። እዚህ ቅደም ተከተል አለ - ማስተርስ ከዲግሪ ከፍ ያለ ነው። ነገር ግን በሁለተኛ ደረጃ እና ዲፕሎማ መካከል ያለው ልዩነት ከዲግሪ እና ማስተርስ ያለው ልዩነት ጋር እኩል ላይሆን ይችላል።
ለምን ልዩነቱ አስፈላጊ ነው?
ዳታህን/ሽን ዓይነት ማወቅ ትክክለኛውን ስታቲስቲካዊ ዘዴ ለመምረጥ ወሳኝ ነው። ለምሳሌ፡
- ለቁጥራዊ ዳታ አማካይ ማስላት ትርጉም አለው (የ5 ወር ቡና ላኪ ማስላት)፣ ነገር ግን ለባሕርያዊ ዳታ (ክልሎች) አማካይ ማስላት ትርጉም የለውም።
- ባሕርያዊ ዳታ ባር ቻርት ወይም ፓይ ቻርት ይሻለዋል፣ ቁጥራዊ ዳታ ሂስቶግራም ወይም ስካተር ፕሎት ይሻለዋል።
- ስም ብቻ ዳታን ደርድሮ ትርጉም ማግኘት አይቻልም፣ ደረጃ ያለውን ግን ይቻላል።
ስህተት ለመቀነስ
CSA (ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ) የህዝብ ቆጠራ ሲያደርግ "ክልል" (ስም ብቻ) እና "ዕድሜ" (ቁጥራዊ-ተከታታይ) ይሰበስባል። የዕድሜ አማካይ 28 ዓመት ሊሆን ይችላል ነገር ግን "አማካይ ክልል" ማለት ትርጉም የለውም። ዳታ ዓይነቱን ማወቅ ከዚህ ዓይነት ስህተት ይጠብቃሃል/ሻል።
ዳታ ዓይነቶችን ለመለየት ቀላል ዘዴ
ራስህን/ሽን ሁለት ጥያቄ ጠይቅ/ቂ፡
- ልቆጥረው ወይም ልለካው እችላለሁ? አዎ ከሆነ → ቁጥራዊ ነው። (ደሞዝ፣ ዕድሜ፣ ክብደት)
- ምድብ ወይም ስም ነው? አዎ ከሆነ → ባሕርያዊ ነው። (ጾታ፣ ክልል፣ ሃይማኖት)
ቁጥራዊ ከሆነ፡ "ግማሽ ሊሆን ይችላል?" አዎ → ተከታታይ። አይ → ተንቀሳቃሽ።
ባሕርያዊ ከሆነ፡ "ቅደም ተከተል አለው?" አዎ → ደረጃ ያለው። አይ → ስም ብቻ።
ዳታ ሁለት ዋና ዓይነት አለው፡ ቁጥራዊ (ቁጥሮች - ተንቀሳቃሽ ወይም ተከታታይ) እና ባሕርያዊ (ምድቦች - ስም ብቻ ወይም ደረጃ ያለው)። ዳታ ዓይነቱን ማወቅ ትክክለኛውን ስታቲስቲካዊ ዘዴ ለመምረጥ፣ ትክክለኛ ግራፍ ለመሳል እና ትክክለኛ መደምደሚያ ለመውጣት ወሳኝ ነው። ሁልጊዜ ከመተንተንህ/ሽ በፊት ዳታህ/ሽ ምን ዓይነት እንደሆነ ለይ/ዪ።