ተለዋዋጮች ማብራሪያ

ተለዋዋጭ ምንድነው?

በስታቲስቲክስ ተለዋዋጭ (variable) ማለት ከሰው ወደ ሰው ወይም ከነገር ወደ ነገር ሊለወጥ የሚችል ማንኛውም ባሕሪ ነው። ዕድሜ ተለዋዋጭ ነው - ሰዎች የተለያየ ዕድሜ አላቸው። ገቢ ተለዋዋጭ ነው - ቤተሰቦች የተለያየ ገቢ አላቸው። ክልል ተለዋዋጭ ነው - ሰዎች በተለያየ ክልል ይኖራሉ።

"ተለዋዋጭ" የሚባለው ዋጋው ስለሚለዋወጥ ነው። ቋሚ (constant) ማለት ለሁሉም ተመሳሳይ ነው - ለምሳሌ በአንድ ጥናት ውስጥ ሁሉም ተሳታፊዎች ኢትዮጵያውያን ከሆኑ "ዜግነት" ቋሚ ነው እንጂ ተለዋዋጭ አይደለም።

ነፃ ተለዋዋጭ vs ጥገኛ ተለዋዋጭ

በብዙ ጥናቶች ውስጥ ሁለት ዓይነት ተለዋዋጮች አሉ - አንዱ ሌላኛውን ይነካል ብለን የምናስበው።

ነፃ ተለዋዋጭ (Independent Variable)

ነፃ ተለዋዋጭ ማለት ለውጥ ሊያመጣ ይችላል ብለን የምናስበው ነው - "መንስኤ" ወይም "ግብአት" ነው።

ጥገኛ ተለዋዋጭ (Dependent Variable)

ጥገኛ ተለዋዋጭ ማለት ውጤቱ ነው - ስለሱ ለውጥ ማየት የምንፈልገው ነው።

ቁጥራዊ vs ባሕርያዊ ተለዋዋጮች

ተለዋዋጮች እንደ ያሉት ዋጋ ዓይነት ይለያያሉ (ይህ ከ"የዳታ ዓይነቶች" ትምህርት ጋር ይገናኛል)፡

• ቁጥራዊ ተለዋዋጮች፡ ዋጋቸው ቁጥር ነው። ለምሳሌ ዕድሜ፣ ክብደት፣ ገቢ በብር፣ የቡና ዋጋ።
• ባሕርያዊ ተለዋዋጮች፡ ዋጋቸው ምድብ ነው። ለምሳሌ ጾታ፣ ክልል፣ የሥራ ዘርፍ፣ ተወዳጅ ቡድን።

ግራ መጋባት (Confounding) ተለዋዋጮች

አንዳንድ ጊዜ ከነፃ እና ጥገኛ ባሻገር ሌላ ተለዋዋጭ አለ - ሁለቱንም ተለዋዋጮች ሊነካ የሚችል ድብቅ ተለዋዋጭ። ይህ ግራ መጋባት ተለዋዋጭ (confounding variable) ይባላል።

ተለዋዋጮችን መለየት ለምን አስፈላጊ ነው?

ጥናት ወይም ሪፖርት ስታነብ/ቢ ተለዋዋጮችን ለይተህ/ሽ ማወቅ ይረዳሃል/ሻል፡

• ምን እየተጠና እንደሆነ በግልጽ ለመረዳት
• ውጤቱ በምን ምክንያት እንደተከሰተ ለመገምገም
• ድብቅ ተለዋዋጮች ውጤቱን እየነኩ ሊሆን እንደሚችል ለማሰብ
• ትክክለኛውን ስታቲስቲካዊ ዘዴ ለመምረጥ