ስታቲስቲክስ ምንድነው?

ስታቲስቲክስ በየቦታው ነው

ስታቲስቲክስን በየቀኑ ትጠቀማለህ/ሽ፣ ባታውቅ/ቂ እንኳን። በቴሌብር አፕ ላይ "የዛሬ ዝናብ የመዝነብ ዕድሉ 60% ነው" ሲል ስታቲስቲካዊ ትንበያ ነው የምታነብ/ቢው። ዶክተርህ/ሽ "አብዛኛዎቹ ታካሚዎች በሁለት ሳምንት ውስጥ ይሻላሉ" ሲል ስታቲስቲክስ ነው የሚናገረው። በዜና ላይ "አማካይ ቤተሰብ በወር 15,000 ብር ለምግብ ያወጣል" ሲባል ያ ቁጥር ከስታቲስቲካዊ ትንተና የመጣ ነው።

ስታቲስቲክስ ማለት በቀላሉ መረጃን (ዳታን) የመሰብሰብ፣ የማደራጀት እና ከእሱ መደምደሚያ የመውጣት ሳይንስ ነው። ነገሮችን ሁሉ በእርግጠኝነት ማወቅ በማንችልበት ጊዜ ዓለምን ለመረዳት የሚያግዙን የመሳሪያዎች ስብስብ ነው።

ለምንድነው ማወቅ ያለብህ/ሽ?

መሰረታዊ ስታቲስቲክስን መረዳት ልዩ ችሎታ ይሰጣል፡ ስለ ያልተረጋገጡ ነገሮች በግልጽ የማሰብ ችሎታ። ለምን አስፈላጊ እንደሆነ ጥቂት ምክንያቶች እነሆ፡

• የጤና ውሳኔዎች፡ ዶክተርህ/ሽ አንድ መድሃኒት ይመክራል/ትመክራለች፣ "ለ80% ታካሚዎች ይሰራል" ይላል/ትላለች። ያ በቂ ነው? ያ 20% ቢ? ስታቲስቲክስን መረዳት ትክክለኛ ጥያቄዎችን ለመጠየቅ ይረዳሃል/ሻል።
• ገንዘብ እና ግዢ፡ አንድ ሱቅ "እስከ 50% ቅናሽ!" ብሎ ያስታውቃል። ስታቲስቲክስ "እስከ" ማለት ምናልባት አንድ ዕቃ ብቻ ግማሽ ዋጋ ሊሆን እንደሚችል ሌላው ግን ትንሽ ቅናሽ ብቻ እንደሆነ ለመረዳት ይረዳሃል/ሻል።
• ዜና እና ፖለቲካ፡ በምርጫ ወቅት የምርጫ ዳሰሳ "እጩ ሀ በ3 ነጥብ ይመራል፣ የስህተት ገደብ 4 ነጥብ ነው" ይላል። ያለ ስታቲስቲክስ ዕውቀት እጩ ሀ እያሸነፈ ነው ብለህ/ሽ ታስባለህ/ሽ። ነገር ግን በስታቲስቲክስ ውድድሩ ገና ያልተወሰነ መሆኑን ታውቃለህ/ሽ።
• ሥራ እና ሙያ፡ በግብይት፣ በጤና፣ በትምህርት ወይም በንግድ ዘርፍ ብትሆኑ/ኝ፣ ቁጥሮችን ማየት እና በመረጃ ላይ የተመሰረተ ውሳኔ ማድረግ የሚችሉ ሰራተኞችን ቀጣሪዎች በእጅጉ ይፈልጋሉ።

ስታቲስቲክስን በአራት መንገድ ማሰብ

"ስታቲስቲክስ" የሚለው ቃል ብዙ ትርጉም አለው፣ እነሱን መረዳት ሙሉ ምስሉን ለማየት ይረዳል።

1. ስታቲስቲክስ እንደ ዳታ

በቀላል መንገድ "ስታቲስቲክስ" ማለት ቁጥሮች ወይም እውነታዎች ማለት ነው። "ስታቲስቲክሱ እንደሚያሳየው ከ4 ኢትዮጵያውያን 1ኛው በመደበኛነት ስፖርት ያደርጋል" ሲባል ቃሉ የተሰበሰበ ዳታ ወይም እውነታ ማለት ነው።

2. ስታቲስቲክስ እንደ ዘዴ

ስታቲስቲክስ ከዳታ ጋር ለመስራት የሚያገለግሉ ዘዴዎች ወይም መሳሪያዎች ናቸው። አማካይ ማስላት፣ ሰንጠረዥ መፍጠር ወይም አዝማሚያ ማወቅ ሁሉም ስታቲስቲካዊ ዘዴዎች ናቸው። እንደ ምግብ አሰራር አስቡ/ቢ፡ ጥሬ ግብአቶችን (ዳታ) ወደ ጠቃሚ ነገር (ግንዛቤ) ለመቀየር የምትከተላቸው/ሉአቸው ደረጃዎች።

3. ገላጭ ስታቲስቲክስ (Descriptive Statistics)

ይህ ያለህን/ሽን ማጠቃለል ነው። የአንድ ክፍል ተማሪዎች ሁሉ የፈተና ውጤት ካለህ/ሽ ገላጭ ስታቲስቲክስ "አማካይ ውጤት ስንት ነበር?" ወይም "ከፍተኛው እና ዝቅተኛው ውጤት ስንት ነበር?" የሚሉ ጥያቄዎችን ለመመለስ ይረዳሃል/ሻል።

4. ግምታዊ ስታቲስቲክስ (Inferential Statistics)

ይህ በውስን መረጃ ላይ ተመስርቶ የተማረ ግምት ማድረግ ነው። በአንድ አገር ውስጥ ያለ ሰው ሁሉ መጠየቅ ስለማይቻል 1,000 ሰዎችን ጠይቀህ/ሽ ውጤቱን ስለ ጠቅላላ ህዝቡ ለመተንበይ ትጠቀማለህ/ሽ። ከትንሽ ቡድን ወደ ትልቅ ቡድን ያ ዝላይ ግምት (inference) ይባላል።

ስታቲስቲክስ ውሳኔ ለማድረግ እንዴት ይረዳል

በመሰረቱ ስታቲስቲክስ ፍጹም መረጃ በሌለበት ጊዜ የተሻለ ውሳኔ ስለ ማድረግ ነው። እና እውነታው ፍጹም መረጃ ሊኖረን ምንጊዜም ቢሆን ከባድ ነው።

አንድ ወላጅ ለልጁ ሁለት ትምህርት ቤቶችን ሲመርጥ አስቡ/ቢ። አንዱ ትምህርት ቤት በብሔራዊ ፈተና አማካይ ውጤቱ 85 ከ100 ነው። ሌላኛው 78 ነው። መጀመሪያ ላይ የመጀመሪያው ይሻላል ይመስላል። ነገር ግን የመጀመሪያው ትምህርት ቤት ምርጥ ተማሪዎቹን ብቻ ቢፈትን? ወይም ከፍተኛ ውጤት ያላቸው አንዳንዶች 100 ሌሎች 50 ቢያገኙ? ስታቲስቲክስ ከላዩ ቁጥር ባሻገር ሙሉ ታሪኩን ለመረዳት ይረዳሃል/ሻል።

ሂደቱ

ስታቲስቲካዊ አስተሳሰብ ለማንኛውም ሁኔታ ሊተገበር የሚችል ንድፍ ይከተላል፡

1. ጥያቄ ጠይቅ/ቂ። ምን ማወቅ ትፈልጋለህ/ሽ? ("ይህ ምግብ በእርግጥ ክብደት ለመቀነስ ይረዳል?")
2. ዳታ ሰብስብ/ቢ። ተዛማጅ መረጃ አሰባስብ/ቢ። (ለ3 ወራት ያንን ምግብ የሞከሩ 200 ሰዎችን ክብደት ተከታተል/ይ።)
3. አደራጅ/ጂ እና ተንትን/ኚ። ዳታውን በትርጉም ያለው መንገድ ጠቅልል/ይ። (አማካይ የክብደት ለውጥ አስላ/ይ፣ ውጤቶቹ ክልል ተመልከት/ቺ።)
4. መደምደሚያ አውጣ/ጪ። ዳታው ምን ይላል? ("በአማካይ 2 ኪሎ ቀንሰዋል ነገር ግን ውጤቶቹ በጣም ይለያያሉ።")
5. ውጤቶችን አጋራ/ሪ። ግኝቶችህን/ሽን ሌሎች ሊረዱ እና ሊተገብሩ በሚችሉ መልኩ በግልጽ አካፍል/ይ።

የተለመዱ የተሳሳቱ ግንዛቤዎች

ከመቀጠላችን በፊት ሰዎችን ብዙ ጊዜ የሚያሳስቱ ነገሮችን እናስተካክል፡

• "ስታቲስቲክስ ማንኛውንም ነገር ሊያረጋግጥ ይችላል።" ይህ እውነት አይደለም። ስታቲስቲክስ ለአንድ ነገር ማስረጃ ሊያሳይ ይችላል፣ ነገር ግን በ100% እርግጠኝነት ማረጋገጥ አይችልም። በዕድል እና ሊሆን በሚችል ነገር ይሰራል።
• "የሂሳብ ጠቢብ መሆን ያስፈልጋል።" ይህም እውነት አይደለም። መሰረታዊ ስታቲስቲክስ የሂሳብ ስራ እና በሎጂክ ለማሰብ ፈቃደኝነት ይፈልጋል። አማካይ ማስላት ከቻልክ/ሽ አስቀድመህ/ሽ ጀምረሃል/ሻል።
• "ስታቲስቲክስ ለሳይንቲስቶች ብቻ ነው።" ስታቲስቲክስ ነርሶች፣ መምህራን፣ ነጋዴዎች፣ ስፖርተኞች፣ ጋዜጠኞች እና በመረጃ ላይ ተመስርቶ ውሳኔ ማድረግ የሚፈልግ ማንኛውም ሰው ይጠቀምበታል።