Menene Son Kai (Bias)?
Son kai a kididdiga shine duk wani abu da ke sa sakamako ya karkata zuwa wani bangare maimakon nuna gaskiya. Ba lallai ne da niyya ba - mafi yawan son kai ba a sani ba. Fahimtar nau'o'in son kai yana taimaka maka ka gano su a bincike, labarai, da yanke shawara.
Son Kai na Zabin (Selection Bias)
Wannan yana faruwa sa'ad da samfurin bai wakilci al'umma ba saboda yadda aka zabe shi.
Kamfanin wayar hannu yana son sanin gamsuwar abokan ciniki. Sun aika da bincike ta app ɗinsu. Matsalar: mutanen da suka riga suna amfani da app ɗin su ne kawai za su amsa - wadanda suka daina amfani da sabis ɗin ba za su amsa ba. Sakamakon zai nuna gamsuwa fiye da gaskiya saboda masu rashin gamsuwa sun riga sun tafi.
Son Kai na Masu Tsira (Survivorship Bias)
Wannan yana faruwa sa'ad da muka kalli wadanda suka yi nasara kawai, ba tare da yin la'akari da wadanda suka gaza ba.
Mujallar kasuwanci ta yi magana da 'yan kasuwa 10 masu nasara a kasuwar Kano. Duka sun ce "mun yi nasara saboda mun dogara da kanmu ba tare da bashi ba." Wannan zai sa ka yi tunanin cewa guje wa bashi shine mabudin nasara.
Amma ba a yi magana da 'yan kasuwa daruruwa da suka yi iri daya - suka guje wa bashi - amma kasuwancinsu ya kasa. Son kai na masu tsira ya sa ka ga hanyar da ta yi aiki ga masu nasara kawai, ba tare da ganin cewa hanya daya ta kasa ga da yawa ba.
Son Kai na Tabbatarwa (Confirmation Bias)
Wannan yana faruwa sa'ad da muke neman ko mu yi la'akari da bayanai da suka dace da abin da muka riga muka yi imani da shi kawai.
Ka yi imani cewa daliban makarantun gwamnati ba su da kyau kamar na makarantu masu zaman kansu. Ka ga rahoto cewa matsakaicin makin WAEC na makarantu masu zaman kansu ya fi. Ka ce "na san haka!" Amma ba ka duba ko rahoton ya yi la'akari da bambancin kudin shiga na iyalai, bambancin albarkatun makaranta, ko kuma cewa makarantu masu zaman kansu na iya zaban dalibai mafi kyau tun farko. Son kai na tabbatarwa ya sa ka yarda da sakamakon ba tare da binciken cikakke ba.
Son Kai na Amsa (Response Bias)
Wannan yana faruwa sa'ad da mutane ba sa ba da amsa gaskiya - saboda kunya, tsoro, ko son zuciya.
Binciken yawan shan giya a jihar Kano. Mutane da yawa ba za su ba da gaskiya ba saboda:
- Kunya ko damuwar al'adu
- Tsoron hukunci ko bincike
- Son nuna kansu da kyau (social desirability bias)
Sakamakon zai nuna karancin shan giya fiye da gaskiya. Wannan matsala ce ta yau da kullum a binciken batun da ke da kunya.
Son Kai na Tunawa (Recall Bias)
Mutane ba su tuna abubuwa daidai ba, musamman abubuwan da suka faru da dadewa. Wadanda suka kamu da wata cuta suna tunanin abin da suka ci ko suka yi a baya sosai fiye da wadanda ba su kamu ba.
Bincike ya tambayi iyaye mata ko sun sha magani a lokacin daukar ciki. Iyaye matan da 'ya'yansu suna da matsalar lafiya sun fi tunanin da kokarin tuna kowane magani da suka sha, yayin da iyaye matan da 'ya'yansu masu lafiya ba su damu da tuna ba sosai. Wannan ya sa a yi tunanin magani ya fi yawan alaqa da matsala fiye da gaskiya.
Son Kai na Wallafa (Publication Bias)
Binciken da ya sami sakamako mai ban sha'awa (p-value < 0.05) ya fi samun damar wallafa fiye da binciken da bai sami bambanci ba. Wannan yana nufin abin da ake wallafa bai wakilci dukan binciken da aka yi ba.
Bincike 20 sun gwada ko wani tsire yana magantar zazzabi. Bincike 18 sun gano babu tasiri. Bincike 2 sun gano tasiri (watakila ta kwatsam). Wadannan 2 ne aka wallafa. Yanzu ka karanta labarai: "Bincike ya nuna tsire yana magantar zazzabi!" - amma ba ka ga 18 ɗin da suka ce a'a ba.
Yadda Ake Rage Son Kai
- Bazuwar zabin samfuri: Yana rage son kai na zabin.
- Makanta (blinding): Yana rage son kai na mai bincike da mai shiga binciken.
- Babban samfuri: Ya fi tsayayya da son kai na kwatsam.
- Tambayoyi marasa son kai: "Yawa kuke shan giya?" ya fi "Ba kwa shan giya, ko?" son kai.
- Maimaita bincike: Idan bincike da yawa sun sami sakamako iri daya, son kai ba shi da yawa.
Gano Son Kai a Labarai
Ka tambayi wadannan tambayoyi sa'ad da ka karanta kididdiga:
- Wanene aka tambaya? (Son kai na zabin)
- Wanene ba a tambaya ba? (Masu tsira kawai?)
- Ta yaya aka tambayi tambayoyin? (Son kai na amsa)
- Shin sakamakon ya yi daidai da abin da muke tsammani kawai? (Son kai na tabbatarwa)
- Shin bincike daya ne ko da yawa da suka sami irin wannan sakamakon? (Son kai na wallafa)
Son kai (bias) yana sa kididdiga ta karkata daga gaskiya. Manyan nau'uka sun hada da: son kai na zabin (wanene aka zaba), na masu tsira (ganin masu nasara kawai), na tabbatarwa (neman abin da ka riga ka yarda), na amsa (karya ko rashin gaskiya), na tunawa (rashin tuna daidai), da na wallafa (sakamakon mai ban sha'awa kawai ake wallafa). Sanin wadannan yana taimaka maka ka karanta bincike da idanun basira ka kuma guji yarda da sakamakon ba tare da bincike ba.