Kowa Yana Yin Kuskure da Kididdiga
Ko masana kimiyya, 'yan jarida, 'yan siyasa, da 'yan kasuwa suna yin kuskure da kididdiga akai-akai. Wasu kuskure suna da niyya (yaudara), amma mafi yawa ba da niyya ba ne - kawai rashin fahimta. Sanin wadannan kuskure yana ba ka kariya.
Kuskure na 1: Rikitar Dangantaka da Dalili
Wannan shine mafi yawan kuskuren da ake yi. Gaskiyar cewa abubuwa biyu suna tafiya tare ba yana nufin daya yana haifar da daya ba.
"Yara da ke cin karin ice cream sun fi yin iyo a tafki." Shin ice cream yana sa yara su yi iyo? A'a - a lokacin rani, yawan zafin yanayi yana sa yara su ci ice cream kuma su je tafki. Zafin yanayi shine abu na uku da ke haifar da duka biyun.
Kuskure na 2: Zabin Bayanai (Cherry Picking)
Zabin wasu bayanai kawai da suka dace da abin da kake so, ba tare da nuna dukan hoton ba.
Dan siyasa ya ce: "Tun da na hau mulki, tattalin arziki ya inganta - GDP ya karu kashi 3% a shekarar da ta gabata!" Amma bai ce ba cewa GDP ya ragu kashi 5% a shekaru biyu da suka gabata. Ya zabi shekarar da ta fi kyau kawai.
Haka nan dan kasuwa na iya nuna jadawali mai nuna karuwar tallace-tallace daga Oktoba zuwa Disamba - lokacin biki - ba tare da nuna raguwar da ta biyo baya a Janairu ba.
Kuskure na 3: Karamin Samfuri, Babbar Da'awa
Fitar da sakamako mai girma daga samfuri karami yana da hatsari.
"Kashi 80% na likitoci sun ba da shawarar wannan maganin!" Amma an tambayi likitoci 5 ne kawai - 4 sun yarda. Wannan ba ya wakilci ra'ayin likitoci na Najeriya. Da a tambayi likitoci 500, sakamakon watakila ya bambanta.
Kuskure na 4: Rikitar Mahimmancin Kididdiga da Aikace
P-value < 0.05 yana nufin bambancin ya fi abin da za a sa ran ta kwatsam. Amma bai nufin bambancin yana da muhimmanci a aikace ba.
Sabon maganin yana rage matsin jini da mmHg 1 kawai, amma p-value = 0.001. A kididdiga, yana da mahimmanci. A aikace, rage mmHg 1 ba ya da wata ma'ana ga mara lafiya. Likitoci ba za su rubuta wannan maganin ba saboda tasirin sa karami ne sosai.
Kuskure na 5: Gambler's Fallacy
Tunani cewa abin da ya faru a baya yana shafar yiwuwar abin da zai faru nan gaba a abubuwan da suka saba da kansu.
"Na sha rasa sau 5 a jere, don haka dole ne in ci nasara a gobe!" A'a - idan kowace wasa tana da yiwuwar nasara kashi 20%, wannan bai canja ba saboda ka rasa sau 5 a baya. Kowane wasa mai zaman kansa ne.
Kuskure na 6: Amfani da Kashi Ba Tare da Tushe Ba
"Kashi 50% karuwa!" yana jin babba. Amma bambancin ya dogara ne akan tushe.
"Hadarin mota a unguwarmu ya karu da kashi 100%!" Da farko yana jin ban tsoro. Amma idan tushe hadari 1 ne a shekara, karuwa zuwa hadari 2 ce - kashi 100% ne amma lambar ƙanƙanuwa ce. Kwatanta da: "Hadarin mota ya karu da kashi 10%" inda tushe hadari 1,000 ne - ƙarin hadari 100 ne, wanda ya fi muhimmanci.
Kuskure na 7: Yin Watsi da Masu Rudani (Confounders)
"Daliban da ke zaune kusa da makaranta sun fi samun maki mafi kyau." Gaskiya ne a kididdiga, amma dalilin ba nisan ba ne. Gidaje kusa da manyan makarantu sun fi tsada - iyalai masu kudi ne kawai ke iya sayen su. Wadannan iyalai kuma za su iya biyan malaman koyarwa masu zaman kansu da sauran albarkatun karatu. Kudin iyali shine mai rudani.
Kuskure na 8: Extrapolation Bayan Bayanai
Daukar yanayi da ya faru a cikin bayananka ka ci gaba da shi zuwa bayan kewayon bayanai.
Kamfanin ya ga tallace-tallace sun karu da kashi 20% a kowace shekara na shekaru 3 da suka wuce. Suka hasashe: "Za mu ci gaba da wannan karuwar na shekaru 10 masu zuwa!" Amma kasuwanni suna da iyaka - ba za ka ci gaba da karuwa ba ba tare da iyaka ba. Yanayin da ya faru a baya ba ya garantin makomarsa.
Kuskure na 9: Kallon Bambancin Matsakaici Kawai
Kwatanta matsakaici biyu ba tare da yin la'akari da tarwatsewar ba na iya sa ka yi kuskure.
Maganin A: matsakaicin rage zazzabi digiri 2, daidaiton bambanci 0.5. Maganin B: matsakaicin rage zazzabi digiri 2.5, daidaiton bambanci 4.
Maganin B ya fi matsakaici amma ya fi tarwatsewar - wasu marasa lafiya sun sami rage digiri 8, wasu sun sami karuwar digiri 2! Maganin A ya fi dogaro ko da matsakaicinsa ya fi karami.
Jerin Binciken Kuskure
- Shin an rikita dangantaka da dalili?
- Shin an zabi bayanai kawai?
- Shin samfurin ya isa girma?
- Shin mahimmancin kididdiga ya daidaita da mahimmancin aikace?
- Shin an nuna kashi tare da ainihin lambar?
- Shin an yi la'akari da masu rudani?
- Shin an yi hasashe bayan kewayon bayanai?
- Shin an nuna tarwatsewar tare da matsakaici?
Kuskure da ake fi yi da kididdiga sun hada da: rikitar dangantaka da dalili, zabin bayanai, babbar da'awa daga karamin samfuri, rikitar mahimmancin kididdiga da aikace, gambler's fallacy, amfani da kashi ba tare da tushe ba, yin watsi da masu rudani, da kuma extrapolation. Sanin wadannan kuskure yana sa ka zama mai karanta kididdiga da hankali kuma yana kare ka daga yaudara - ko ta kantin sayarwa ko ta dan siyasa.