Kididdiga tana Ko'ina a Labarai
Kowace rana kana karanta kididdiga a labarai, tallan wayar hannu, da kafofin yada labarai: "Kashi 70% na 'yan Najeriya sun ce..." ko "Bincike ya nuna cewa..." ko "Farashin ya karu da kashi 200%!" Amma ba duk kididdiga daya ba ce - wasu na gaskiya ne, wasu kuma na yaudara. Ga yadda ake gano bambancin.
Tambaya 1: Wanene Ya Yi Binciken?
Asalin bincike yana da muhimmanci. Binciken da kamfanin wayar hannu ya biya don yi zai fi nuna amfanin wayarsu. Binciken da jami'a ko hukuma mai zaman kanta ta yi ya fi samun amincewa.
Kamfanin magani yana cewa "bincike ya nuna maganinmu ya fi kowanne." Ka tambayi: shin kamfanin ne ya biya don binciken? Shin masu binciken suna da 'yancin cewa gaskiya ko da sakamakon bai da kyau ga kamfanin? Bincike da kamfanin ya biya ba koyaushe yana da son kai ba, amma kana bukatar karin kulawa.
Tambaya 2: Wanene Aka Tambayi?
Girman samfuri da yadda aka zabe shi suna da muhimmanci sosai.
"Kashi 90% na 'yan Najeriya sun ce sun gamsu da sabis na kamfanin!" Amma idan ka bincika, sun tambayi mutane 50 ne kawai - duk a birnin Lagos - kuma sun tambayi su a bakin shago na kamfanin. Wannan ba ya wakilci 'yan Najeriya kwata-kwata.
Ka tambayi: Mutane nawa aka tambayi? A ina aka zabe su? Shin zabin ya bi bazuwar ko an zabi wadanda za su ba da amsar da ake so?
Tambaya 3: Wane Irin "Matsakaici"?
Kamar yadda muka koya, mean, median, da mode suna ba da labarai daban-daban. Masu talla sukan yi amfani da wanda ya fi kyau ga su.
"Matsakaicin kudin shigan ma'aikatanmu ₦300,000!" Wannan na iya zama mean da daraktocin ke ja sama. Median na iya kasancewa ₦80,000. Koyaushe ka tambayi: wane irin matsakaici aka yi amfani da shi?
Tambaya 4: Kashi ko Lamba?
Kashi (percentage) da lamba (absolute number) na iya ba da hotuna daban-daban na gaskiya daya.
"Laifuka a yankin sun karu da kashi 100%!" Wannan yana jin ban tsoro. Amma idan aka duba lambar: laifuka sun karu daga 2 zuwa 4 a shekara. Wannan kashi 100% ne a kididdiga, amma a zahiri ƙarin laifuka 2 ne kawai.
Akasin haka: "Kawai ƙarin cututtuka 500 ne." Amma idan al'ummar gari 2,000 ne, ƙarin 500 yana nufin kashi 25% - babbar ƙaruwar!
Koyaushe ka nemi duk lambar da kashi.
Tambaya 5: Shin Dangantaka ce ko Dalili?
Labarai da yawa suna cewa "A yana haifar da B" alhali binciken ya nuna dangantaka kawai.
"Bincike: Mutanen da ke cin kaji akai-akai sun fi samun kudin shiga!" Shin cin kaji yana sa ka sami kudi? A'a - mutanen da ke da kudin shiga mafi girma sun fi iya sayen kaji. Labarin ya juya dangantaka zuwa dalili - wanda ba daidai ba.
Tambaya 6: Shin Jadawali Yana Gaskiya?
Jadawali na iya sa bambanci karami ya zama kamar babba ta hanyar canza girman axis.
Jadawalin sanduna yana nuna kashe-kashen gwamnati. Axis ya fara daga tiriliyan 5 maimakon 0. Bambancin tiriliyan 0.2 ya yi kama da babban canji a zane. Da axis ya fara daga 0, bambancin da kyar za a gani. Koyaushe ka dubi inda axis ya fara.
Tambaya 7: Shin An Nuna Kuskuren Awo?
Kowane binciken ra'ayi yana da kuskuren awo (margin of error). Idan ba a nuna shi ba, sakamakon bai cika ba.
"Dan takara A: 47%, Dan takara B: 45%." Labarai suna cewa "A yana jagoranci!" Amma idan kuskuren awo ±3% ne, tazarorin sun hadu (A: 44-50%, B: 42-48%). Gasar tana da kusa sosai da ba za a iya sanin wanda ke gaba ba.
Tambaya 8: Shin Bincike Daya Ne ko Da Yawa?
Bincike guda daya ba ya tabbatar da komai. Kimiyya tana bukatar maimaita bincike da sakamako iri daya kafin a karbe shi.
Jerin Bincike na Sauri
- Wanene ya biya don binciken?
- Mutane nawa aka tambayi kuma ta yaya aka zabe su?
- Wane irin matsakaici aka yi amfani da shi?
- Shin kashi ne ko lamba - menene akasin?
- Dangantaka ce ko dalili?
- Shin jadawali yana gaskiya - menene axis?
- An nuna kuskuren awo?
- Bincike daya ne ko da yawa da suka sami irin wannan?
Sa'ad da ka ga kididdiga a labarai, ka tambayi: wanene ya yi binciken, wanene aka tambayi, wane irin matsakaici, shin dangantaka ce ko dalili, shin jadawali yana gaskiya, kuma shin an nuna kuskuren awo. Wadannan tambayoyi takwas za su taimaka maka ka bambance kididdiga ta gaskiya da ta yaudara. Ba ka bukatar zama masanin kididdiga don yin haka - ka bukatar zama mai tambayoyi kawai.