Yanke Shawara Bisa Bayanai
Ka yi tunanin malamin sakandare a Kaduna ya ce hanyar koyarwa sabuwa tana inganta makin dalibai. Yadda za ka gwada wannan da'awar? Ba za ka iya dogara da ra'ayinsa kawai ba - kana bukatar hanyar tsari don gwada ko abin da ya ce gaskiya ne ko kwatsam kawai. Gwajin hasashe (hypothesis testing) shine wannan hanyar tsari.
Menene Hasashe?
Hasashe magana ce game da al'umma da za a iya gwadawa da bayanai. A gwajin hasashe, muna da hasashe biyu:
Hasashen Null (H₀)
Wannan shine matsayin "babu abin da ya canja" ko "babu bambanci." Shine abin da muke tsammanin gaskiya ne har sai bayanai sun nuna in ba haka ba. Ka yi tunanin kamar yadda ake tuhumar wani a shari'a - "bari (ba laifi) ne har sai an tabbatar."
Hasashen Madadi (H₁ ko Hₐ)
Wannan shine abin da kake son tabbatarwa - cewa akwai bambanci ko tasiri na gaske.
Malamin Kaduna yana da'awar cewa hanyar koyarwa sabuwa ta inganta makin:
- H₀: Hanyar koyarwa sabuwa ba ta da tasiri - matsakaicin maki daidai yake da na da
- H₁: Hanyar koyarwa sabuwa tana inganta makin - matsakaicin maki ya fi na da
Muna fara da hasashen null - muna tunanin hanyar sabuwa ba ta da tasiri har sai bayanai sun nuna in ba haka ba.
Tsarin Gwajin Hasashe
- Tsara hasashe: Rubuta H₀ da H₁
- Zabi matakin mahimmanci (significance level): Yawanci α = 0.05 (kashi 5%)
- Tattara bayanai kuma lissafa gwajin kididdiga
- Kwatanta da matakin mahimmanci (ta amfani da p-value ko yankin ƙi)
- Yanke shawara: Ƙi H₀ ko kar ka ƙi H₀
Kamfanin sarrafa ruwan sha a Kano yana cewa ruwan su yana da matsakaicin pH na 7.0 (na al'ada). Hukumar kula da ingancin ruwa ta dauki samfurori 50 ta gwada, matsakaicin pH = 6.8, daidaiton bambanci = 0.5.
- H₀: Matsakaicin pH = 7.0
- H₁: Matsakaicin pH ≠ 7.0
- α = 0.05
Bayan lissafi, sun sami p-value = 0.007. Saboda 0.007 < 0.05, sun ƙi H₀ kuma sun yanke shawara cewa pH na ruwan ya bambanta da 7.0 da gaske. Hukumar za ta bukaci kamfanin ya duba tsarin sarrafa ruwan.
Menene α (Alpha)?
Alpha shine ƙofar da kake amfani da ita don yanke shawara. Yawanci α = 0.05, wanda ke nufin kana shirye ka yarda da kashi 5% na damar yin kuskure - cewa ka ƙi H₀ alhali gaskiya ne.
- α = 0.05 (kashi 5%): Ma'auni na yau da kullum a bincike da yawa
- α = 0.01 (kashi 1%): Mafi tsauri - ana amfani da shi a likitanci da injiniyanci inda kuskure yana da hatsari
- α = 0.10 (kashi 10%): Mafi sassauci - ana amfani da shi a binciken farko
Nau'o'in Kuskure
Dukanmu muna yin kuskure. A gwajin hasashe, akwai nau'o'in kuskure biyu:
Kuskuren Nau'i na I (Type I Error): Ƙaryar Alarm
Ka ƙi H₀ alhali gaskiya ne. Ka ce akwai tasiri alhali babu. Kamar faɗar wani yana da laifi alhali bari ne.
Kuskuren Nau'i na II (Type II Error): Rashin Ganowa
Ba ka ƙi H₀ ba alhali ƙarya ce. Ka ce babu tasiri alhali akwai. Kamar bar wani yana da laifi ya tafi.
Gwajin cutar zazzabi a asibiti:
- Kuskuren Nau'i na I: Gwajin ya ce mara lafiya yana da zazzabin cizon sauro alhali ba shi da shi. Za a ba shi maganin da ba ya bukata - kudi da illoli ba dole ba.
- Kuskuren Nau'i na II: Gwajin ya ce mara lafiya ba shi da zazzabin cizon sauro alhali yana da shi. Ba za a ba shi magani ba kuma cutar za ta yi muni - mai hatsari!
A likitanci, Kuskuren Nau'i na II galibi ya fi hatsari, don haka likitoci sukan yi amfani da gwaje-gwaje masu sassauci (mafi girman α) don rage damar rashin ganowa.
Dangantaka tsakanin Nau'o'in Kuskure
Ga abin bakin ciki: rage Kuskuren Nau'i na I (ta rage α) yana kara damar Kuskuren Nau'i na II, kuma akasin haka. Ba za ka iya rage duka a lokaci guda ba sai dai ka kara girman samfuri.
Gwaji Guda Daya da Biyu
- Gwaji guda daya (one-tailed): Kana gwadawa ko matsakaici ya fi ko ya kasa da daraja. Misali: "Shin makin sun fi 60?"
- Gwaji biyu (two-tailed): Kana gwadawa ko matsakaici ya bambanta da daraja a kowace fuska. Misali: "Shin makin sun bambanta da 60?"
Masana'antar sarrafa man gyada a Kano tana da'awar cewa kwalban man su tana dauke da lita 1 daidai. Hukumar NAFDAC tana son gwadawa:
- Gwaji biyu: H₁: Adadin ≠ lita 1 (na iya kasancewa fiye ko kasa)
- Gwaji guda daya: H₁: Adadin < lita 1 (abin da ke damun mabukaci - ana ba su kasa da abin da aka ce)
NAFDAC na iya zabar gwaji guda daya saboda abin da ke damun su shi ne cewa mabukaci yana samun kasa da abin da ya biya.
Gwajin hasashe hanya ce ta tsari don yanke shawara bisa bayanai. Muna fara da hasashen null (babu tasiri) kuma muna gwadawa ko bayanai suna ba da isasshen shaida don ƙin shi. Alpha (α) shine ƙofar da muke amfani da ita, yawanci 0.05. Kuskuren Nau'i na I shine ƙaryar alarm (ka ce akwai tasiri alhali babu); Kuskuren Nau'i na II shine rashin ganowa (ka ce babu tasiri alhali akwai). Fahimtar wannan tsarin yana taimaka maka ka kimanta da'awar da ake yi a bincike, labarai, da kasuwanci.