Menene Daraja Matsananciya (Outlier)?
Daraja matsananciya ita ce lamba da ta bambanta sosai da sauran bayanai. Ta yi nisa da matsakaicin da yawa. Wani lokaci tana nufin kuskure ne, amma wani lokaci tana dauke da muhimmin bayani.
Makin JAMB na dalibai 10:
215, 220, 225, 230, 235, 228, 222, 218, 240, 45
Dalibin da ya sami maki 45 daraja matsananciya ce - ya yi nisa sosai da sauran daliban da suka sami kusan 215-240. Watakila bai yi shiri ba, ko kuma ya yi rashin lafiya lokacin jarabawar, ko kuma ya cika takarda ba daidai ba.
Yadda Darajoji Matsananciya Ke Shafar Kididdiga
Darajoji matsananciya suna da tasiri babba akan wasu ma'aunai na kididdiga, musamman matsakaici da kewayo.
Farashin gida a unguwar GRA ta Kano (a miliyoyin Naira):
₦25M, ₦30M, ₦28M, ₦32M, ₦27M, ₦350M
Tare da daraja matsananciya (₦350M):
- Matsakaici = ₦82M
- Tsakiya = ₦29M
- Kewayo = ₦325M
Ba tare da daraja matsananciya ba:
- Matsakaici = ₦28.4M
- Tsakiya = ₦28M
- Kewayo = ₦7M
Gida daya mai tsada sosai ya ja matsakaicin daga ₦28.4M zuwa ₦82M - kusan sau uku! Amma tsakiya da kyar ta canja. Wannan yana nuna karfin tsakiya wajen tsayayya da darajoji matsananciya.
Yadda Ake Gano Darajoji Matsananciya
Akwai hanyoyi da dama na gano darajoji matsananciya:
1. Kallon Jadawali
Hanya mafi sauki ita ce ka zana bayananku. A zanen tarwatsewar ko histogram, darajoji matsananciya za su bayyana a matsayin digogi masu nisa ko sanduna masu kebewa.
2. Ka'idar IQR (Interquartile Range)
Hanya ta lissafi ita ce:
- Nemo Q1 (kashi na 25%) da Q3 (kashi na 75%)
- Lissafa IQR = Q3 - Q1
- Kowace daraja da ta kasa Q1 - 1.5×IQR ko ta wuce Q3 + 1.5×IQR daraja matsananciya ce
Adadin kayan da 'yan kasuwa 11 suka sayar a rana a kasuwar Sabon Gari:
A jere: 5, 8, 10, 12, 15, 18, 20, 22, 25, 28, 95
Q1 = 10, Q3 = 25
IQR = 25 - 10 = 15
Iyaka na sama = 25 + (1.5 × 15) = 25 + 22.5 = 47.5
95 ya wuce 47.5, don haka daraja matsananciya ce.
3. Ka'idar Daidaiton Bambanci
Idan bayanai sun bi rarraba na al'ada, kowace daraja da ta fi daidaiton bambanci 3 daga matsakaicin daraja matsananciya ce. Wannan saboda kashi 99.7% na bayanai ya kamata su kasance cikin daidaiton bambanci 3.
Menene Za Ka Yi da Darajoji Matsananciya?
Wannan shine tambayar da ta fi muhimmanci. Ba koyaushe ake cire darajoji matsananciya ba - wani lokaci su ne mafi muhimmin bangaren bayanan.
Cire Idan:
- Kuskure ne: An rubuta ₦50,000 maimakon ₦5,000 - kuskuren rubutu.
- Matsalar ma'auni: Na'urar aunawa ta lalace a wannan kwanan.
- Ba ya wakiltar al'umma: Ka binciki dalibai amma daya daga cikinsu malami ne da kuskure ya shiga jerin.
Riƙe Idan:
- Bayani ne na gaske: Dan kasuwar da ya sayar da kaya 95 watakila yana da hanya ta musamman da za ka iya koyo daga gareta.
- Yana da muhimmanci: Mara lafiya da ya nuna sakamako matsananciya yana bukatar karin kulawa, ba a cire shi daga bayanan ba.
- Yana nuna yanayi na gaske: Gida mai tsada ₦350M a GRA a zahiri yana cikin kasuwa - ba kuskure ba ne.
Masana'antar sarrafa gyada a Dawanau tana lura da nauyin buhunanta. Matsakaicin kilo 50, daidaiton bambanci kilo 1. Buhu guda daya ya auna kilo 42. Wannan daraja matsananciya ce (daidaiton bambanci 8 daga matsakaicin). Bincike ya nuna cewa na'urar cika buhu ta lalace a wannan sa'ar. An gyara na'urar kuma an cire bayanan wannan sa'ar daga lissafin - saboda matsalar na'ura ce, ba yanayin kasuwanci ba.
Darajoji Matsananciya a Labaran Yau da Kullum
Koyaushe ka yi tunani game da darajoji matsananciya sa'ad da ka ga kididdiga a labarai:
- "Matsakaicin kudin shiga a Najeriya" - shin wasu 'yan attajirai sun ja matsakaicin sama?
- "Matsakaicin farashin gida ya karu kashi 20%" - shin wasu gidaje masu tsada ne suka canza matsakaicin?
- "Matsakaicin yawan kwallaye a wasa" - shin wasa daya mai kwallaye 8-0 ya canza matsakaicin?
Darajoji matsananciya (outliers) lambobi ne da suka bambanta sosai da sauran bayanan. Suna shafar matsakaici da kewayo sosai, amma tsakiya da yanayi suna tsayayya da su. Za ka iya gano su ta jadawali, ka'idar IQR, ko ka'idar daidaiton bambanci. Babbar shawara ita ce: ka cire su idan kuskure ne ko matsalar ma'auni, amma ka riƙe su idan suna wakiltar bayani na gaske. Koyaushe ka nemi dalilin daraja matsananciya kafin ka yanke shawara game da ita.