Lambar da Ta Fi Rikitarwa a Kididdiga
P-value watakila ita ce lambar da aka fi yin kuskure game da ita a duk fagen kididdiga. Mutane da yawa suna tunanin tana nufin abin da ba ta nufi ba. Bari mu warware wannan.
Menene P-Value a Zahiri?
P-value tana amsa wannan tambaya: "Idan hasashen null gaskiya ne, menene yiwuwar samun sakamako kamar nawa ko mafi matsananciya?"
Ka yi tunanin haka: ka jefa tsabar kudi sau 10 ka sami "heads" sau 8. P-value tana tambaya: "Idan tsabar kudin daidai ce (H₀), menene yiwuwar samun 'heads' sau 8 ko fiye a cikin jefar 10?"
Mai bincike a jami'ar Ahmadu Bello yana gwadawa ko sabon abincin dabbobi yana sa kajin da ake nomawa su yi girma da sauri. Ya ciyar da rukuni daya abincin sabuwa, daya kuma na al'ada. Bayan makwanni 8:
- Rukuni na abinci na al'ada: matsakaicin nauyi kilo 1.8
- Rukuni na abincin sabuwa: matsakaicin nauyi kilo 2.1
- Bambancin: kilo 0.3
- P-value = 0.03
Ma'anar p-value 0.03: "Idan abincin sabuwa ba shi da tasiri kwata-kwata (H₀), akwai kashi 3% kawai damar ganin bambancin kilo 0.3 ko fiye ta hanyar kwatsam." Saboda kashi 3% yana da karanci, muna ƙin H₀ kuma muna cewa bambancin yana da mahimmanci a kididdiga.
Ƙofar 0.05
A al'adar bincike, idan p-value < 0.05, muna cewa sakamako yana da "mahimmancin kididdiga" (statistically significant). Idan p-value ≥ 0.05, ba mu ƙi hasashen null ba.
Amma wannan ƙofar ba doka ta halitta ba ce - al'ada ce da aka zaɓa tuntuni. Wani lokaci 0.01 ko 0.10 ya fi dacewa, ya danganta da yanayin.
Bincike biyu game da magungunan zazzabin cizon sauro:
- Bincike A: p-value = 0.04. "Yana da mahimmanci!" (kasa da 0.05)
- Bincike B: p-value = 0.06. "Ba shi da mahimmanci." (sama da 0.05)
Amma ka duba - 0.04 da 0.06 ba su da bambanci sosai! Hatta kamfanin da ya ce "bincike ya tabbatar" da "bincike bai tabbatar ba" bisa bambancin 0.02 kawai yana raina abubuwa. Wannan shine iyakar amfani da ƙofar tsayayye.
Abin da P-Value Ba Ta Nufi Ba
Ga kuskuren da mutane ke yi akai-akai:
1. Ba yiwuwar hasashen null ya zama gaskiya ba ne
P-value = 0.03 ba yana nufin "akwai kashi 3% damar cewa H₀ gaskiya ne ba." Tana nufin "idan H₀ gaskiya ne, akwai kashi 3% damar samun wannan sakamako."
2. Ba yiwuwar sakamakon ya faru ta kwatsam ba ne
P-value ba ta gaya maka yiwuwar cewa bincikenko ya faru ta kwatsam ba. Tana binciken bayanai a karkashin zato na H₀.
3. Ba girman tasiri ba ne
P-value mara kyau ba tana nufin tasiri mai girma ba ne. Da babban samfuri, ko bambancin da ba shi da muhimmanci a aikace zai iya samun p-value mara kyau.
Bincike ya nuna cewa magani sabuwa yana rage zazzabin jiki da digiri 0.1°C fiye da na al'ada. Da samfurin marasa lafiya 100,000, p-value = 0.0001. "Yana da mahimmancin kididdiga mai yawa!"
Amma digiri 0.1 na Celsius ba ya da wata ma'ana a aikace - ba za ka ji bambancin ba. Mahimmancin kididdiga ba koyaushe yana nufin mahimmancin aikace ba.
Girman Tasiri (Effect Size)
Don warware matsalar da ke sama, masana kididdiga suna ba da shawarar kallon girman tasiri tare da p-value. Girman tasiri yana gaya maka yawan bambancin, yayin da p-value yana gaya maka ko bambancin yana da yiwuwar zama na gaske.
Sabon hanyar koyarwa a makaranta:
- Bincike A: Makin sun inganta da maki 15, p-value = 0.02. Girman tasiri babba ne kuma yana da mahimmancin kididdiga. ✓
- Bincike B: Makin sun inganta da maki 0.5, p-value = 0.001. Girman tasiri karami ne ko da p-value ta fi ƙanƙanta. ✗ a aikace
A yanke shawarar aikace, Bincike A ya fi amfani ko da p-value ɗinsa ya fi girma.
P-Hacking: Yadda Ake Cin Zarafi
P-hacking shine sa'ad da masu bincike ke gwada hanyoyi da yawa, cire bayanai, ko canza tsarinsu har sai sun sami p-value < 0.05. Wannan yana kara yiwuwar karya alarm sosai.
Mai bincike ya gwada ko abincin gyada yana da alaqa da ingancin fata, karfin gani, nasarar jaraba, yawan bacci, yanayin farin ciki, da sauran abubuwa 15. Daga cikin gwaje-gwaje 20, daya ya nuna p-value < 0.05. Ya wallafa labarin: "Bincike ya nuna gyada yana inganta karfin gani!"
Amma da kashi 5% damar karyar alarm a kowace gwaji, idan ka yi gwaje-gwaje 20, akwai babbar damar samun akalla daya mai p-value < 0.05 ta kwatsam!
Yadda Ake Fassara P-Values da Hankali
- Ka kalli p-value tare da girman tasiri - ko da ya fi 0.05 ƙanƙanta, menene girman bambancin?
- Ka tambayi: shin samfurin ya isa girma? Samfuri karami na iya kasa ganin tasiri na gaske (high Type II error).
- Ka kalli tazarar amincewa tare da p-value don samun hoto mai fadi.
- Ka nemi bincike da aka maimaita - sakamako daya ba ya isa, musamman idan p-value yana kusa da 0.05.
P-value tana gaya maka yiwuwar samun sakamakonka (ko mafi matsananciya) idan hasashen null gaskiya ne. Ƙofar 0.05 al'ada ce, ba doka ba. P-value ba ta gaya maka yiwuwar H₀ ya zama gaskiya ba, kuma ba ta auna girman tasiri ba. Koyaushe ka kalli p-value tare da girman tasiri da tazarar amincewa. Ka kula da p-hacking - gwada hanyoyi da yawa har ka sami ƙanƙantar p-value ba shi da gaskiya.