Ba Duk Bincike Daya Ba Ne
Sa'ad da ka karanta "bincike ya nuna cewa...," yana da muhimmanci ka san irin binciken da aka yi. Wasu bincike sun fi wasu karfi wajen tabbatar da dalilin abubuwa. Tsarin bincike (research design) shine shirin da ke jagorantar yadda ake tattara da bincika bayanai.
Binciken Lura (Observational Study)
A binciken lura, mai bincike yana kallon da rubuta abin da ke faruwa ba tare da canza komai ba. Yana lura kawai.
Mai bincike a jami'ar Bayero yana son sanin ko shan kayan miya na yau da kullum yana da alaqa da rage yiwuwar cutar sukari. Ya bi diddigin rayuwar mutane 5,000 na tsawon shekaru 10 - ya rubuta abin da suke ci da kuma ko sun kamu da cutar sukari. Ya gano cewa masu cin kayan miya akai-akai sun fi karancin kamuwa da sukari.
Amma: ya sani cewa watakila masu cin kayan miya kuma suna yin motsa jiki, ba su shan sigari, kuma suna da kudin shiga mafi girma. Ba zai iya cewa kayan miya ce ta hana sukari ba - kawai ya lura da alaqa.
Binciken Gwaji (Experimental Study)
A binciken gwaji, mai bincike yana canza wani abu da gangan don ganin tasirin sa. Wannan shine nau'in bincike mafi karfi don tabbatar da dalilin abubuwa.
Masana'antar taki tana son sanin ko sabon takin su ya fi na da wajen kara yawan girbin gyada. Sun raba gonakin manoma 60 zuwa rukunoni biyu:
- Rukunin gwaji: Gonaki 30 sun sami sabon takin
- Rukunin sarrafawa: Gonaki 30 sun sami takin da aka saba
Bayan lokacin girbi, sun kwatanta yawan girbin. Saboda sun sarrafa komai sai takin, bambancin girbi zai iya zama saboda bambancin taki.
Rukunin Sarrafawa (Control Group)
Rukunin sarrafawa shine rukunin da ba a ba shi maganin ko canjin da ake gwadawa. Ba tare da shi ba, ba za ka iya sanin ko canjin da ka gani yana saboda maganinka ne ko kuma wani abu dabam.
Asibitin Murtala Muhammad a Kano yana gwada sabon maganin zazzabin cizon sauro. Idan suka ba dukan marasa lafiya sabon maganin kuma kashi 80% suka warke, hakan yana da kyau? Ba lallai ba - watakila kashi 80% na marasa lafiya za su warke da maganin da aka saba kuma. Ba tare da rukunin sarrafawa ba, ba za ka san ko sabon maganin ya fi na da ba.
Da rukunin sarrafawa: idan kashi 80% na rukunin gwaji sun warke amma kashi 65% kawai na rukunin sarrafawa, bambancin kashi 15% yana nuna cewa sabon maganin yana da tasiri.
Bazuwar Zabin (Randomization)
Bazuwar zabin yana nufin cewa kowane mutum yana da daidaiton damar shiga rukunin gwaji ko rukunin sarrafawa. Wannan yana da muhimmanci sosai saboda yana tabbatar da cewa rukunoni sun yi kama da juna a duk fuskokin da ba a gwadawa ba.
Ba tare da bazuwar zabin ba: idan ka bar marasa lafiya su zabi - watakila masu lafiya za su zabi sabon maganin saboda suna da karfin gwadawa. Sakamakon zai nuna cewa sabon maganin ya fi kyau, amma a zahiri masu lafiya ne suka zabi shi.
Da bazuwar zabin: kwamfuta ta zabi wanda zai shiga kowanne rukuni. Saboda haka, rukunoni biyu za su kasance da iri daya na tsofaffi da matasa, maza da mata, masu cutar da ba su da cutar, da sauransu.
Makanta (Blinding)
Makanta yana nufin cewa wasu mutane a binciken ba su san wane rukuni suke ciki ba. Wannan yana hana son kai daga shafar sakamako.
- Makanta guda daya (single-blind): Mai shiga binciken ba ya san wane rukuni yake - amma mai bincike ya sani.
- Makanta biyu (double-blind): Duk mai shiga binciken da mai binciken ba su san wane rukuni ba. Wannan shine mafi kyau.
A gwajin maganin zazzabi: marasa lafiya a rukunin sarrafawa suna samun kwayar magani marar tasiri da ta yi kama da ainihin maganin (placebo). Ba su san ko suna samun maganin gaske ko placebo ba (makanta guda daya). Idan likitocin da ke aunawa kuma ba su sani ba, makanta biyu ne. Wannan yana hana mara lafiya daga "jin dadi" kawai saboda ya san yana samun magani na gaske (placebo effect).
Nau'o'in Binciken Lura
- Binciken giciye (cross-sectional): Ka dubi al'umma a wani lokaci guda daya. Misali: binciken NBS na yawan aiki a watan Maris 2025.
- Binciken bi-da-bi (longitudinal/cohort): Ka bi al'umma na tsawon lokaci. Misali: bi diddigin dalibai 1,000 daga JAMB zuwa kammala jami'a.
- Binciken baya-da-gaba (case-control): Ka kwatanta mutane da suka kamu da wani abu da wadanda ba su kamu ba, ka dubi bambancin tarihinsu.
Karfin Shaida
Ba duk bincike daya ne a karfin shaida ba. Ga tsarin karfi daga kasa zuwa sama:
- Labarin mutum daya (anecdote) - mafi rauni
- Binciken giciye
- Binciken bi-da-bi
- Binciken baya-da-gaba
- Gwajin bazuwar da ake sarrafawa (randomized controlled trial) - mai karfi
- Nazarin tsari (systematic review) na gwaje-gwaje da yawa - mafi karfi
Binciken lura yana kallon abin da ke faruwa ba tare da canza komai ba - yana nuna alaqa amma ba dalili ba. Binciken gwaji yana canza wani abu da gangan - yana iya nuna dalili. Rukunin sarrafawa, bazuwar zabin, da makanta su ne ginshikan bincike mai karfi. Koyaushe ka tambayi: "Wane irin bincike ne aka yi?" da "Shin akwai rukunin sarrafawa?" kafin ka yarda da da'awar cewa wani abu yana haifar da wani.