Menene Bayanai?
Bayanai su ne gaskiyar da muka tattara game da duniya. Lambobi, sunaye, ma'aunai, amsar eh ko a'a - duk wadannan bayanai ne. Kafin ka iya yin wani abu mai amfani da bayanai, kana bukatar fahimtar nau'in bayanan da kake da su, domin nau'in yana tantance irin binciken da za ka iya yi.
Ka yi tunanin haka: ba za ka iya dafa shinkafa irin yadda kake gyara nama ba. Duka abinci ne, amma suna bukatar hanyoyi daban-daban. Haka nan kuma bayanai - nau'uka daban-daban suna bukatar kayan aiki daban-daban na kididdiga.
Bayanai na Sifa da na Adadi
Babban rabuwar farko ita ce tsakanin bayanai na sifa (qualitative) da na adadi (quantitative).
Bayanai na Sifa (Qualitative)
Bayanai na sifa suna bayanin halaye ko siffofi. Ba lambobi ba ne - kalmomin bayani ne ko lakabi. Ba za ka iya lissafa matsakaicin su ba, amma za ka iya kirga su.
A binciken daliban da ke shirin rubuta JAMB, za ka iya tattara wadannan bayanai na sifa:
- Jinsi (namiji ko mace)
- Jiha ta asali (Kano, Lagos, Kaduna, da sauransu)
- Darasi da suka fi so (Kimiyya, Fasaha, Aikin Gona)
- Ko suna zaune a gida ko makaranta (gida ko hostel)
Ba za ka iya lissafa "matsakaicin jiha" ko "matsakaicin darasi" ba. Amma za ka iya cewa "kashi 35% na dalibai sun fito daga Kano" ko "darasi na Kimiyya shi ne mafi shahara."
Bayanai na Adadi (Quantitative)
Bayanai na adadi lambobi ne da za ka iya kirga su ko auna su. Za ka iya lissafa matsakaicin su, kewayon su, da sauransu.
Ga bayanan adadi na dalibai masu shirin JAMB:
- Makin JAMB (misali: 245, 310, 189)
- Shekaru (17, 18, 19)
- Tsawon lokacin karatu a rana (sa'o'i 3, 5, 8)
- Kudin shiri (Naira 15,000, 25,000, 40,000)
Za ka iya lissafa matsakaicin makin JAMB, ka gano kewayon shekaru, ko ka kwatanta kudin shiri tsakanin dalibai.
Bayanai Masu Yankewa da Masu Ci Gaba
Bayanai na adadi suna da nau'uka biyu: masu yankewa (discrete) da masu ci gaba (continuous).
Bayanai Masu Yankewa (Discrete)
Bayanai masu yankewa lambobi ne da za ka iya kirga su daidai. Yawancin lokaci lambobi ne gaba daya - ba za ka sami rabi ba. Akwai tazara a tsakanin darajoji.
Misalan bayanai masu yankewa:
- Adadin kwallaye da kungiyar Kano Pillars ta ci a kakar wasa (0, 1, 2, 3...)
- Adadin dalibai a aji (30, 35, 42)
- Adadin shanu a garken makiyayi (50, 120, 200)
- Adadin kiran waya da ka yi a yau (3, 7, 12)
Ba za ka iya cin kwallaye 2.7 ba, ko samun dalibai 35.5 a aji. Wadannan lambobi na gaba daya ne kawai.
Bayanai Masu Ci Gaba (Continuous)
Bayanai masu ci gaba za su iya daukar kowace daraja a cikin wani kewayo, har da lambobi masu daigo. Sun dogara ne akan awo, ba kirga ba.
Misalan bayanai masu ci gaba:
- Nauyin buhunan gyada a kasuwar Dawanau (kilo 49.5, 50.2, 48.8)
- Zafin jiki na mara lafiya a asibiti (digiri 36.8, 37.2, 38.5)
- Tsawon lokacin da ake jira a banki (mintuna 12.3, 25.7, 8.1)
- Farashin lita na man fetur a yau (Naira 617.50, 620.00, 615.75)
Nauyi na iya zama kilo 50, ko 50.1, ko 50.15, ko 50.153 - ya dogara ne akan yadda ma'auninka yake daidai.
Me Ya Sa Wannan Bambancin Ke Da Muhimmanci?
Nau'in bayanai yana tantance irin jadawali da za ka yi amfani da shi, irin lissafin da za ka yi, da kuma irin gwajin kididdiga da ya dace. Ga wasu ka'idoji:
- Bayanai na sifa - Yi amfani da jadawalin sanduna ko da'irori. Kirga mitoci ka nemo mode.
- Bayanai masu yankewa - Yi amfani da jadawalin sanduna. Lissafa matsakaici, median, da mode.
- Bayanai masu ci gaba - Yi amfani da histogram ko jadawalin layi. Lissafa matsakaici, median, da bambance-bambancen yanayi (standard deviation).
Bayanai Tsararru da Marasa Tsari
Akwai wata hanyar rarraba bayanai: tsararru (structured) da marasa tsari (unstructured).
Bayanai Tsararru
Bayanai tsararru suna cikin jadawali mai layi da shafi - kamar spreadsheet na Excel ko bayanan NBS. Kowace lanya tana da bayanin abu daya, kowane shafi yana da nau'in bayani daya.
Jadawalin tallafin manoma a jihar Kano:
- Shafi 1: Sunan manomi
- Shafi 2: Jiha
- Shafi 3: Girman gona (hecta)
- Shafi 4: Amfanin gona (gyada, dawa, masara)
- Shafi 5: Yawan girbi (ton)
Wannan yana da sauki a bincika saboda komai yana cikin tsari.
Bayanai Marasa Tsari
Bayanai marasa tsari ba su shiga cikin jadawali mai tsari ba - kamar sakonni a WhatsApp, bidiyo, hotuna, ko bayanan da mutane suka rubuta da kansu a takarda. Suna da wuyar bincike ta atomatik, amma suna dauke da bayanai masu yawa.
Binciken ra'ayin jama'a game da sabbin hanyoyin mota a Abuja:
- Tsararru: "A ma'aunin 1-5, yaya kuka kimanta sabbin hanyoyin?" (amsa: 4)
- Marasa tsari: "Ka bayyana ra'ayinka game da sabbin hanyoyin" (amsa: "Hanyoyin sun inganta amma babu isassun fitilun titi da dare, musamman a yankin Wuse...")
Amsar tsararru za ka iya lissafa matsakaicinta kai tsaye. Amsar marasa tsari kana bukatar ka karanta ka kuma fassara ma'anarta.
Yin Aiki da Nau'o'in Bayanai Daban-daban
A aikace, yawancin bincike yana hada nau'o'in bayanai daban-daban. Binciken kiwon lafiya na NBS zai iya hada:
- Jinsi da jiha (sifa)
- Shekaru da nauyi (adadi masu ci gaba)
- Adadin ziyarar asibiti a shekara (adadi masu yankewa)
- Bayanin alamomin rashin lafiya da maras lafiya ya rubuta (marasa tsari)
Sanin nau'in kowane bayanin yana taimaka maka ka zabi kayan aiki masu dacewa - kamar yadda gwanin gini yake san kayan aikinsa kafin ya fara gini.
Bayanai na sifa suna bayanin halaye (sunaye, lakabi, siffofi) yayin da bayanai na adadi ke ba da lambobi da za a iya lissafa su. Bayanai na adadi suna da nau'uka biyu: masu yankewa (lambobi gaba daya da ake kirga su) da masu ci gaba (ma'aunai da za su iya daukar kowace daraja). Sanin nau'in bayananku yana jagorantar irin jadawali, lissafi, da gwajin kididdiga da za ku yi. Wannan shine matakin farko na kowace bincike mai kyau.