Menene Mai Canjin Yanayi (Variable)?
A kididdiga, mai canjin yanayi shine duk wani abu da za a iya auna shi ko lura da shi wanda ke canzawa daga mutum zuwa mutum ko daga lokaci zuwa lokaci. Sunan "variable" ya fito ne daga gaskiyar cewa darajarsa tana bambanta - tana canzawa.
Ka yi tunanin aji na dalibai 40 a makaranta a Kano. Kowane dalibi yana da tsawon jiki daban, shekaru daban, makin jaraba daban, da yankin da yake zaune daban. Kowanne daga cikin wadannan abu ne mai canjin yanayi saboda suna bambanta daga dalibi zuwa dalibi.
Ga wasu masu canjin yanayi da za ka iya tattarawa game da masu siyen kaya a kasuwar Kurmi:
- Shekaru - 25, 34, 50, 18 (yana canzawa daga mutum zuwa mutum)
- Jinsi - namiji, mace (yana canzawa)
- Adadin kudin da suka kashe - Naira 3,000, 15,000, 800 (yana canzawa)
- Nau'in kayan da suka saya - tufafi, abinci, kayan gida (yana canzawa)
Mai Zaman Kansa da Mai Dogaro
Sa'ad da muke binciken dangantaka tsakanin abubuwa biyu, muna rarraba su zuwa mai zaman kansa (independent variable) da mai dogaro (dependent variable).
Mai Zaman Kansa (Independent Variable)
Wannan shine abin da kake tunanin yana haifar da canji ko tasiri. A gwaji, shine abin da kake canzawa da gangan don ganin menene zai faru. Ka yi tunanin shi a matsayin "dalilin."
Mai Dogaro (Dependent Variable)
Wannan shine abin da kake aunawa don ganin ko an sami canji. Sakamakonsa ya "dogara" ne akan mai zaman kansa. Ka yi tunanin shi a matsayin "sakamakon."
Malamin makarantar sakandare a Kaduna yana son sanin ko karatu da yamma yana inganta makin WAEC na dalibai. Ya raba dalibai zuwa rukuni biyu: wadanda ke zuwa ajin karatu na yamma da wadanda ba sa zuwa.
- Mai zaman kansa: Ko dalibin yana zuwa ajin karatu na yamma (eh ko a'a)
- Mai dogaro: Makin WAEC na dalibin
Yana canza (ko a maimakon haka, yana lura da) mai zaman kansa, sannan yana aunawa ko mai dogaro ya canja sakamakon haka.
Manomi a Jigawa yana son sanin ko yin ruwan ban noma yana kara yawan girbin gyada.
- Mai zaman kansa: Adadin ruwan ban noma (yawa, kadan, babu)
- Mai dogaro: Yawan girbin gyada (a cikin ton)
Girbin gyada ya "dogara" ne akan adadin ruwan ban noma - shi ya sa ake kiransa mai dogaro.
Masu Rudani (Confounding Variables)
Wannan shine inda abubuwa suke rikitarwa. Mai rudani (confounding variable) abu ne na uku da ke da alaqa da duka mai zaman kansa da mai dogaro, wanda zai iya sa ka yi tunanin akwai dangantaka inda babu.
Wani bincike ya gano cewa dalibai da ke da wayar hannu mai tsada suna samun makin JAMB mafi girma. Shin wannan yana nufin siyan waya mai tsada zai inganta makinka? A'a. Abin da ke faruwa shine:
- Iyalai masu kudi za su iya sayen wayar hannu mai tsada
- Wadannan iyalai kuma za su iya biyan kudin malaman koyarwa na musamman (private tutors)
- Malaman koyarwa na musamman ne ke inganta makin, ba wayar ba
Kudin iyali shine mai rudani - yana da alaqa da wayar (mai zaman kansa) kuma da makin JAMB (mai dogaro). Ba tare da sarrafa mai rudani ba, za ka cimma sakamako marar inganci.
Masu Canjin Yanayi na Kirga da na Awo
Wata hanyar rarraba masu canjin yanayi ita ce tsakanin wadanda ake kirga su da wadanda ake auna su:
- Na kirga (Categorical/Discrete): Jinsi, jiha, nau'in amfanin gona, mataki na ilimi. Kana sanya mutane a cikin rukunoni.
- Na awo (Continuous/Measured): Tsawon jiki, nauyi, makin jaraba, kudin shiga. Kana aunawa a ma'auni.
Me Ya Sa Sanin Nau'in Variable Ke Da Muhimmanci?
Nau'in masu canjin yanayi yana tantance:
- Wane irin jadawali za ka kirkira (jadawalin sanduna don na kirga, histogram don na awo)
- Wane irin lissafi za ka yi (mode don na kirga, matsakaici don na awo)
- Wane irin gwajin kididdiga za ka yi amfani da shi
- Irin sakamakon da za ka iya fitarwa daga bincikenko
Mai binciken kasuwanci a Lagos yana nazarin abin da ke sa mutane su sayi wani nau'in sabulu. Ya tantance masu canjin yanayi masu zuwa:
- Mai zaman kansa 1: Farashin sabulu (na awo, mai ci gaba)
- Mai zaman kansa 2: Alamar kasuwanci - brand (na kirga)
- Mai zaman kansa 3: Wuri - supermarket ko kantin unguwa (na kirga)
- Mai dogaro: Adadin da aka sayar a mako (na kirga, mai yankewa)
- Mai rudani mai yiwuwa: Lokacin shekara (damina ko rani)
Sanin kowanne yana taimaka masa ya zabi kayan aikin bincike masu dacewa.
Mai canjin yanayi (variable) shine duk wani abu mai canzawa da za a iya auna shi. Mai zaman kansa (independent) shine "dalilin" da kake bincikowa, mai dogaro (dependent) shine "sakamakon" da kake aunawa. Masu rudani (confounding variables) abubuwa ne na uku da za su iya sa ka yi tunanin akwai dangantaka inda babu. Sanin nau'in masu canjin yanayi - na kirga ko na awo, mai zaman kansa ko mai dogaro - shine tushen kowane bincike mai kyau.