စာရင်းအင်းကို ဘယ်လို ဖတ်ရမလဲ?
နေ့စဉ် သတင်းတွေ၊ ဖေ့စ်ဘုတ် ပို့စ်တွေ၊ ကြော်ညာတွေမှာ ကိန်းဂဏန်းတွေ မြင်ရပါတယ်။ "လေ့လာမှုတစ်ခုအရ..." သို့မဟုတ် "စစ်တမ်းအရ..." ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေ ကြားတိုင်း မေးသင့်တဲ့ မေးခွန်းတွေ ရှိပါတယ်။
၁။ ဘယ်သူ ပြောတာလဲ?
အရင်းအမြစ်က ယုံကြည်စိတ်ချရပါသလား? CSO၊ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ WHO လိုမျိုး အဖွဲ့အစည်းတွေက ကုမ္ပဏီတစ်ခုရဲ့ ကိုယ်ပိုင် "လေ့လာမှု" ထက် ပိုယုံကြည်စိတ်ချရပါတယ်။ ထုတ်ကုန် ရောင်းချတဲ့ ကုမ္ပဏီက ကိုယ့်ထုတ်ကုန် အကြောင်း "လေ့လာမှု" ပြုလုပ်ရင် ပိုသတိထားပါ။
₂။ နမူနာ ဘယ်လောက် ကြီးသလဲ?
"လူ ₁₀ ယောက်ကို မေးကြည့်ရာ ₈₀% က..." ဆိုတာ "လူ ₅,₀₀₀ ကို မေးကြည့်ရာ ₈₀% က..." ထက် သိသိသာသာ ယုံကြည်စိတ်ချရမှု နည်းပါတယ်။
ဖေ့စ်ဘုတ်မှာ "မြန်မာလူငယ် ₉₀% က ပြည်ပ အလုပ်သွားချင်တယ်" ဆိုတဲ့ ပို့စ် မြင်ရပါတယ်။ မေးစရာ:
- ဘယ်နှစ်ယောက်ကို မေးတာလဲ? (₅₀ ယောက်ပဲ ဆိုရင် ယုံကြည်စိတ်ချရမှု နည်း)
- ဘယ်လို ရွေးချယ်ထားတာလဲ? (ဖေ့စ်ဘုတ် စစ်တမ်းဆို ရွေးချယ်မှု ဘက်လိုက်)
- ဘယ်သူ လုပ်တာလဲ? (အကျိုးစီးပွား ရှိတဲ့ အဖွဲ့ လုပ်ရင် သတိထား)
₃။ ဘယ်လို "ပျမ်းမျှ" လဲ?
"ပျမ်းမျှ" ဆိုတဲ့ စကားလုံး မြင်တိုင်း - mean, median, mode ဘယ်ဟာလဲ? ဝင်ငွေ ပျမ်းမျှမှာ mean က median ထက် အများကြီး မြင့်နိုင်ပါတယ်။
₄။ ဆက်နွယ်မှုလား အကြောင်းဆီလျော်မှုလား?
"X လုပ်တဲ့ လူတွေမှာ Y ပိုများတယ်" ဆိုတာ "X က Y ဖြစ်စေတယ်" ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပါယ် မဟုတ်ပါဘူး။ ရောထွေးစေတဲ့ ကိန်းရှင် ရှိနိုင်ပါတယ်။
"အစားအသောက် ဆီ X သုံးတဲ့ မိသားစုတွေ ပိုကျန်းမာတယ်" ဆိုတဲ့ ကြော်ညာ။ ဒါပေမဲ့ ဆီ X က ဈေးကြီးတဲ့အတွက် ဝယ်နိုင်တဲ့ မိသားစုတွေ ချမ်းသာပြီး ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပိုကောင်းတဲ့ ဘဝပုံစံ ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဆီကြောင့် ကျန်းမာတာလား ချမ်းသာလို့ ကျန်းမာတာလား?
₅။ ရာခိုင်နှုန်းလား ကိန်းဂဏန်းလား?
"₅₀% တိုးတယ်" ဆိုတာ ₂ ကနေ ₃ ဖြစ်တာလား ₁,₀₀₀ ကနေ ₁,₅₀₀ ဖြစ်တာလား? အခြေခံ ကိန်းဂဏန်း မပါရင် ရာခိုင်နှုန်းက ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။
₆။ ဂရပ်ဖ် ရိုးသားပါသလား?
Y-axis ₀ ကနေ မစပဲ ၅₀ ကနေ စရင် သေးငယ်တဲ့ ကွာခြားချက်ကို ကြီးကြီးမားမား ပုံပေါ်စေနိုင်ပါတယ်။ ဂရပ်ဖ် axis ကို အမြဲ စစ်ဆေးပါ။
ကျပ်/ဒေါ်လာ လဲလှယ်နှုန်း ဂရပ်ဖ်: Y-axis ₂,₀₀₀ ကနေ စရင် ₂,₁₀₀ ကနေ ₂,₁₅₀ သို့ ပြောင်းလဲမှုက အကြီးအကျယ် ပုံပေါ်ပါတယ်။ ₀ ကနေ စရင် ₂.₅% ပြောင်းလဲမှုသာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာ မြင်ပါတယ်။
သတင်းမှာ စာရင်းအင်း မြင်တိုင်း ၆ ချက် မေးပါ: ဘယ်သူ ပြောတာလဲ? နမူနာ ဘယ်လောက် ကြီးသလဲ? ဘယ်လို ပျမ်းမျှလဲ? ဆက်နွယ်မှုလား အကြောင်းဆီလျော်မှုလား? အခြေခံ ကိန်းဂဏန်း ပါသလား? ဂရပ်ဖ် ရိုးသားပါသလား? ဒီမေးခွန်းတွေ မေးရုံနဲ့ ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်စေတဲ့ စာရင်းအင်း အများစုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ပါတယ်။