သုတေသန ဒီဇိုင်း ဆိုတာ ဘာလဲ?
သုတေသန ဒီဇိုင်းက မေးခွန်းတစ်ခုကို ဖြေဖို့ ဒေတာကို ဘယ်လို စုဆောင်းမလဲ စီစဉ်တဲ့ အစီအမံပါ။ ဒီဇိုင်း ကောင်းရင် ယုံကြည်စိတ်ချရတဲ့ ရလဒ်ရပြီး မကောင်းရင် ဘယ်လောက် ဒေတာ စုစု ကောက်ချက် မှားနိုင်ပါတယ်။
လေ့လာမှု (Observational) vs စမ်းသပ်မှု (Experimental)
လေ့လာမှု
လေ့လာမှုမှာ သုတေသီက ဘာမှ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိဘဲ စောင့်ကြည့် မှတ်တမ်းတင်ပါတယ်။
ရန်ကုန်မှာ "ကွမ်းစားခြင်းနဲ့ ခံတွင်းကင်ဆာ ဆက်နွယ်မှု" လေ့လာမှု: ကွမ်းစားသူ ₅₀₀ နဲ့ မစားသူ ₅₀₀ ကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကင်ဆာ ဖြစ်နှုန်း ကြည့်ပါတယ်။ သုတေသီက ဘယ်သူကိုမှ ကွမ်းစားခိုင်းတာ မဟုတ်ပါဘူး - ရှိပြီးသား အပြုအမူကို စောင့်ကြည့်တာပါ။
ဒါက ဆက်နွယ်မှု ပြနိုင်ပေမဲ့ "ကွမ်းက ကင်ဆာ ဖြစ်စေတယ်" လို့ ကောက်ချက်ချဖို့ ခက်ပါတယ်။
စမ်းသပ်မှု
စမ်းသပ်မှုမှာ သုတေသီက ကိန်းရှင်တစ်ခုကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ပြောင်းလဲပြီး ရလဒ်ကို တိုင်းတာပါတယ်။
ဆန်စိုက်ပျိုးရေးမှာ ဓာတ်မြေဩဇာ အသစ် စမ်းသပ်ခြင်း: လယ်ကွက် ₆₀ ကို ကျပန်း ၂ အုပ်စု ခွဲပါတယ်:
- စမ်းသပ်အုပ်စု (₃₀ ကွက်): ဓာတ်မြေဩဇာ အသစ် သုံး
- ထိန်းချုပ်အုပ်စု (₃₀ ကွက်): ဓာတ်မြေဩဇာ ဟောင်း သုံး
ရိတ်သိမ်းချိန်မှာ အထွက်နှုန်း နှိုင်းယှဉ်ပါတယ်။ ကျပန်းခွဲခြင်းကြောင့် ရလဒ် ကွာခြားရင် ဓာတ်မြေဩဇာ ကြောင့်ဖြစ်တယ်လို့ ပိုယုံကြည်နိုင်ပါတယ်။
ထိန်းချုပ်အုပ်စု (Control Group)
ထိန်းချုပ်အုပ်စု မပါရင် ပြောင်းလဲမှုက တခြား အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်တာ မဟုတ်ဘူးဆိုတာ သက်သေပြဖို့ ခက်ပါတယ်။ ကျူရှင် ပရိုဂရမ်မှာ ထိန်းချုပ်အုပ်စု မရှိရင် ရမှတ်တိုးတာ ကျူရှင်ကြောင့်လား ကျောင်းသားတွေ ကိုယ်တိုင် ပိုကြိုးစားလို့လား ပြောလို့ မရပါဘူး။
ကျပန်းခွဲခြားခြင်း (Randomization)
စမ်းသပ်မှုနဲ့ ထိန်းချုပ်အုပ်စုကို ကျပန်း ခွဲခြားခြင်းက ရောထွေးစေတဲ့ ကိန်းရှင်တွေရဲ့ သက်ရောက်မှုကို လျှော့ချပါတယ်။ ကျပန်း မခွဲရင် သူဌေးသားတွေ အကုန် စမ်းသပ်အုပ်စု ရောက်သွားပြီး ဆင်းရဲတဲ့သူတွေ ထိန်းချုပ်အုပ်စု ရောက်သွားနိုင်ပါတယ်။
Blinding (ဖုံးကွယ်ခြင်း)
ပါဝင်သူတွေ သူတို့ ဘယ်အုပ်စုမှာ ရှိတယ်ဆိုတာ မသိအောင် ဖုံးကွယ်ထားခြင်းပါ။ ဆေးပညာ သုတေသနမှာ:
- Single-blind: လူနာ မသိ (ဆေးတကယ် သို့ ဆေးအတု စားနေတယ်ဆိုတာ)
- Double-blind: လူနာရော ဆရာဝန်ရော မသိ
မန္တလေးဆေးရုံမှာ ငှက်ဖျား ဆေးအသစ် စမ်းသပ်ခြင်း: လူနာ ₂₀₀ ယောက်ကို ကျပန်း ၂ အုပ်စု ခွဲပါတယ်။ ၁₀₀ ယောက်က ဆေးအသစ် ရပြီး ₁₀₀ ယောက်က ဆေးအတု ရပါတယ်။ Double-blind ဖြစ်တဲ့အတွက် လူနာရော ဆရာဝန်ရော ဘယ်သူက ဘယ်ဆေး ရတယ်ဆိုတာ မသိပါ - ယုံကြည်ခြင်း (placebo effect) နဲ့ ဘက်လိုက်မှု ကို ကာကွယ်ပါတယ်။
လေ့လာမှုက စောင့်ကြည့်ပြီး ဆက်နွယ်မှု ရှာတာ ဖြစ်ပြီး စမ်းသပ်မှုက ကိန်းရှင် ပြောင်းလဲပြီး အကြောင်းဆီလျော်မှု ရှာတာပါ။ ထိန်းချုပ်အုပ်စု၊ ကျပန်းခွဲခြားခြင်းနဲ့ blinding က သုတေသနကို ယုံကြည်စိတ်ချရစေတဲ့ အဓိက ကိရိယာတွေပါ။ "ဒီလေ့လာမှု ဘယ်လို ဒီဇိုင်း ဆွဲထားလဲ?" ဆိုတဲ့ မေးခွန်းကို မမေးဘဲ ရလဒ်ကို လက်မခံပါနဲ့။