Upendeleo ni Nini?
Upendeleo (bias) katika takwimu ni kosa la kimfumo linalofanya matokeo yako kuwa tofauti na ukweli. Tofauti na makosa ya nasibu (ambayo yanaenda pande zote na yanafutana), upendeleo unavuta matokeo yako kwa mwelekeo mmoja kila wakati. Hii inamaanisha hata ukifanya utafiti na sampuli kubwa, matokeo yako bado yatakuwa potovu.
Upendeleo wa Sampuli (Selection Bias)
Upendeleo wa sampuli unatokea sampuli yako isipokuwakilisha idadi ya watu kwa usahihi.
Kampuni ya utafiti inataka kujua maoni ya Watanzania kuhusu huduma za afya. Wanafanya utafiti kupitia mtandaoni (intaneti). Tatizo: ni takriban asilimia 30 tu ya Watanzania walio na intaneti. Watu wa vijijini, wazee, na maskini hawatajumuishwa. Matokeo yatawakilisha maoni ya Watanzania wa mjini na wenye uwezo - si nchi nzima.
Hospitali ya Muhimbili inachapisha ripoti kwamba asilimia 40 ya wagonjwa wa kisukari wana matatizo makubwa ya figo. Lakini Muhimbili ni hospitali ya rufaa - wagonjwa wenye matatizo makubwa ndio wanaopelekwa huko. Wagonjwa wa kisukari wasio na matatizo wanatibiwa katika vituo vya afya vya kawaida. Sampuli ya Muhimbili si ya kuwakilisha wagonjwa wote wa kisukari Tanzania.
Upendeleo wa Kujibu (Response Bias)
Upendeleo wa kujibu unatokea watu wanapotoa majibu yasiyo ya kweli, mara nyingi kwa sababu ya shinikizo la kijamii au jinsi swali lilivyoulizwa.
Utafiti unauliza watu: "Je, unaosha mikono kila baada ya kutumia choo?" Karibu wote wanasema ndiyo - lakini uchunguzi wa kweli wa tabia unaonyesha ni asilimia 60 tu wanaofanya hivyo. Watu wanatoa jibu linalokubalika kijamii, si jibu la kweli. Hii ndiyo "upendeleo wa kukubalika kijamii" (social desirability bias).
Upendeleo wa Waliobaki (Survivorship Bias)
Upendeleo wa waliobaki unatokea tunapoangalia waliofanikiwa tu na kupuuza walioshindwa.
Habari zinasema: "Wafanyabiashara 5 wa Kariakoo walianza na mtaji wa Tsh 100,000 na sasa wana mamilioni." Unasikia na kufikiri kuanza biashara na mtaji mdogo ni njia nzuri ya kutajirika. Lakini habari hazikuambia kuhusu wafanyabiashara 500 walianza na mtaji sawa na wakashindwa - kwa sababu kushindwa si habari ya kusisimua. Unaona "waliobaki" tu na kupata picha potovu.
Upendeleo wa Uthibitisho (Confirmation Bias)
Upendeleo wa uthibitisho ni tabia ya kutafuta, kukumbuka, na kuzingatia taarifa zinazounga mkono imani yako ya awali, na kupuuza zinazopinga.
Mtafiti anaamini kwamba elimu ya kibinafsi ni bora kuliko ya serikali. Anapokusanya data, anazingatia zaidi shule za binafsi zenye alama nzuri na kupuuza zile zenye alama mbaya. Anazingatia shule za serikali zenye alama mbaya na kupuuza zenye alama nzuri. Data inashughulikiwa kwa njia inayothibitisha imani yake ya awali.
Upendeleo wa Kutokushiriki (Non-Response Bias)
Unatokea watu wanaokataa kushiriki katika utafiti wanapokuwa tofauti na wanaoshiriki.
NBS inatuma watafiti kufanya utafiti wa mapato. Kaya tajiri zinakataa kushiriki (hawataki kufichua mapato yao), na kaya maskini sana haziko nyumbani (wanafanya kazi mashambani). Kaya zinazoshiriki ni za wastani. Matokeo yanaonyesha "mapato ya wastani" ambayo ni sahihi kwa kundi la wastani tu, si nchi nzima.
Upendeleo wa Swali (Question Bias)
Jinsi swali linavyoulizwa linaweza kuathiri jibu.
Linganisha maswali mawili haya:
- "Je, unakubaliana kwamba serikali inapaswa kutoa elimu bure?" - wengi watasema ndiyo
- "Je, unakubali kulipa kodi zaidi ili serikali itoe elimu bure?" - wengi wanaweza kusema hapana
Swali ni kuhusu jambo lile lile, lakini jinsi lilivyoulizwa linabadilisha jibu. Utafiti mzuri unatumia maswali yasiyopendelea upande wowote.
Jinsi ya Kupunguza Upendeleo
- Sampuli ya nasibu: Inapunguza upendeleo wa sampuli kwa kutoa kila mtu nafasi sawa.
- Maswali yasiyo na upendeleo: Yaandikwa kwa njia isiyopendelea jibu fulani.
- Upofu: Washiriki na watafiti hawajui makundi, kupunguza upendeleo wa mtafiti.
- Kiwango cha juu cha kushiriki: Kupunguza upendeleo wa kutokushiriki.
- Kurudia utafiti: Kama utafiti mwingine unaonyesha matokeo sawa, upendeleo ni chini ya kuwa tatizo.
Upendeleo ni kosa la kimfumo linalovuta matokeo upande mmoja. Aina za kawaida ni upendeleo wa sampuli, upendeleo wa kujibu, upendeleo wa waliobaki, upendeleo wa uthibitisho, na upendeleo wa kutokushiriki. Tofauti na makosa ya nasibu, upendeleo hauondoki kwa kuongeza ukubwa wa sampuli. Njia bora za kupunguza upendeleo ni nasibu, upofu, na muundo mzuri wa utafiti. Kila unaposoma takwimu, jiulize: "Upendeleo gani unaweza kuwepo hapa?"