Takwimu Ziko Kila Mahali Katika Habari
Kila siku unasoma vichwa vya habari kama: "Utafiti unaonyesha asilimia 70 ya Watanzania hawaridhiki na huduma za afya," au "Bidhaa hii inapunguza uzito kwa kilo 10 ndani ya wiki 2," au "Uchaguzi: Mgombea A anaongoza kwa asilimia 5." Takwimu hizi zinaweza kuwa sahihi, kupotosha, au za uongo kabisa. Kujua jinsi ya kuzisoma ni ujuzi muhimu katika ulimwengu wa leo.
Swali la 1: Ni Nani Aliyefanya Utafiti?
Chanzo cha utafiti kinaweza kuathiri matokeo. Utafiti uliofadhiliwa na kampuni ya sigara kuhusu athari za uvutaji sigara unapaswa kuangaliwa kwa uangalifu zaidi kuliko utafiti wa WHO.
Tangazo linasema: "Utafiti unaonyesha dawa yetu ya mitishamba inapunguza maumivu kwa asilimia 80." Unapochunguza, unagundua "utafiti" ulifanywa na kampuni yenyewe, na watu 15 tu walishiriki, na hakuna kundi la udhibiti. Hii si utafiti wa kuaminika - ni matangazo yaliyovishwa nguo za utafiti.
Swali la 2: Sampuli Ilikuwa ya Ukubwa Gani?
Sampuli ndogo inaweza kutoa matokeo yasiyo ya kuaminika. "Watu 8 kati ya 10 wanapendekeza bidhaa yetu" - ni watu 10 tu! Hiyo ni sawa na kusema "marafiki wangu wawili kati ya watatu wanapenda bidhaa hii."
Habari: "Asilimia 65 ya Wakenya wanaunga mkono sera mpya ya kilimo." Ukiangalia kwa undani: watu 200 tu waliulizwa, na wote walikuwa wakulima wa mkoa mmoja. Hii haiwakilishi Kenya nzima - mkoa mmoja una hali tofauti na nyingine.
Swali la 3: "Wastani" Gani Wametumia?
Kama tulivyojifunza, mean, median, na mode zinatoa picha tofauti. Mtu anayetaka kukupotosha atachagua ile inayofaa hadithi yake.
Kampuni inasema: "Mshahara wa wastani wa wafanyakazi wetu ni Tsh 2,500,000." Inatumia mean, ambayo imevutwa juu na mishahara ya wakurugenzi watatu wanaopata Tsh 20,000,000 kwa mwezi. Median ya mishahara ni Tsh 650,000 - picha tofauti sana.
Swali la 4: Uhusiano au Sababu?
Habari mara nyingi zinajisemea kama kitu kimoja kinasababisha kingine, ilhali data inaonyesha uhusiano tu.
Kichwa cha habari: "Kunywa kahawa kunazuia ugonjwa wa moyo!" Utafiti halisi ulionyesha kwamba watu wanaokunywa kahawa wana uwezekano mdogo wa ugonjwa wa moyo. Lakini labda watu wanaokunywa kahawa pia wanafanya mazoezi zaidi, wana mapato ya juu (na hivyo huduma bora za afya), na wana lishe bora. Uhusiano si sababu.
Swali la 5: Asilimia au Nambari Halisi?
Asilimia inaweza kupotosha kama hujui nambari ya msingi.
"Hatari ya ugonjwa inaongezeka kwa asilimia 100!" Inaonekana ya kutisha. Lakini kama hatari ya awali ilikuwa 1 kati ya 10,000, sasa ni 2 kati ya 10,000. Ongezeko la asilimia 100 katika hatari ndogo bado ni hatari ndogo sana. Daima uliza: "Asilimia 100 ya nini?"
Swali la 6: Je, Kuna Makosa ya Makadirio?
Takwimu nzuri zinapaswa kujumuisha kipindi cha uhakika au makosa ya makadirio. Kura ya maoni inayosema "52% ±4%" ni tofauti sana na inayosema "52%" tu.
Swali la 7: Je, Grafu Inapotosha?
Grafu zinaweza kupotoshwa kwa:
- Kukata mhimili (kuanzia kwa nambari isiyokuwa 0) ili kufanya tofauti ndogo ionekane kubwa
- Kutumia vipimo tofauti kwa mhimili ili kupotosha mtazamo
- Kuonyesha data ya kipindi kifupi ili kuficha mwenendo wa muda mrefu
Chama cha siasa kinaonyesha grafu ya uchumi inayoanza mwezi uliopita kuonyesha "ukuaji mkubwa." Lakini grafu ya miaka 5 inaonyesha kwamba uchumi bado uko chini ya kilele chake cha miaka miwili iliyopita. Kipindi cha grafu kinaweza kubadilisha hadithi kabisa.
Orodha ya Ukaguzi wa Haraka
Unapoona takwimu katika habari, jiulize:
- Ni nani aliyefanya na aliyefadhili utafiti?
- Sampuli ilikuwa ya ukubwa gani na ilichaguliwaje?
- Wastani gani umetumika (mean, median, mode)?
- Je, wanadai sababu kutoka kwa uhusiano tu?
- Asilimia inahesabiwa kutoka kwa nambari gani?
- Je, kuna makosa ya makadirio yaliyotajwa?
- Je, grafu inaonyesha picha sahihi?
Takwimu katika habari zinaweza kuwa sahihi au kupotosha. Daima angalia chanzo, ukubwa wa sampuli, aina ya wastani iliyotumika, na kama wanadai sababu kutoka kwa uhusiano tu. Asilimia zinaweza kuonekana kubwa au ndogo kutegemea jinsi zinavyowasilishwa. Grafu zinaweza kupotoshwa kwa kukata mhimili au kuchagua kipindi maalum. Kuwa msomaji wa takwimu mwenye busara ni ujuzi muhimu katika ulimwengu wa leo.