Kigezo ni Nini?
Kigezo (variable) ni kitu chochote kinachoweza kubadilika au kuwa na thamani tofauti. Umri wako ni kigezo - unabadilika kila mwaka. Bei ya mchele sokoni ni kigezo - inabadilika kila wiki. Hata hali ya hewa ni kigezo - inabadilika kila siku. Katika takwimu, vigezo ndivyo tunavyopima, kuhesabu, au kufuatilia.
Fikiria kigezo kama kisanduku chenye lebo ambacho kinaweza kushikilia thamani tofauti kwa watu au vitu tofauti. Kisanduku chenye lebo "mapato ya kila mwezi" kinaweza kushikilia Tsh 300,000 kwa mtu mmoja na Tsh 2,000,000 kwa mtu mwingine.
Vigezo Huru na Vigezo Tegemezi
Katika utafiti, mara nyingi tunataka kujua kama kitu kimoja kinaathiri kitu kingine. Hapa ndipo vigezo huru na tegemezi vinapokuja.
Kigezo Huru
Kigezo huru (independent variable) ni kile kinachobadilishwa au kinachodhaniwa kusababisha mabadiliko. Ni "sababu" katika uhusiano wa sababu-na-matokeo.
Kigezo Tegemezi
Kigezo tegemezi (dependent variable) ni kile kinachopimwa au kufuatiliwa. Ni "matokeo" yanayoweza kubadilika kwa sababu ya kigezo huru.
Mtafiti wa kilimo katika Chuo Kikuu cha Sokoine anataka kujua kama kiasi cha mbolea kinaathiri mavuno ya mahindi. Anaweka viwango tofauti vya mbolea (kilo 0, 50, 100, 150 kwa ekari) kwenye mashamba tofauti na kupima mavuno. Hapa, kiasi cha mbolea ni kigezo huru - ndicho anachobadilisha. Mavuno ya mahindi ni kigezo tegemezi - ndicho anachopima ili kuona kama kinabadilika.
Njia rahisi ya kukumbuka: kigezo huru ni kile unachobadilisha; kigezo tegemezi ni kile unachofuatilia ili kuona kama kimebadilika.
Kampuni ya Vodacom inataka kujua kama kupunguza bei ya data ya intaneti kunaongeza idadi ya wateja. Bei ya data ni kigezo huru. Idadi ya wateja wapya ni kigezo tegemezi. Wanabadilisha bei na kuangalia kama idadi ya wateja inabadilika.
Vigezo Vinavyodhibitiwa
Katika utafiti mzuri, kuna vigezo vingine ambavyo vinaweza kuathiri matokeo lakini si vile unavyovipendezwa navyo. Hivi vinaitwa vigezo vinavyodhibitiwa (controlled variables) au vigezo vya kutatanisha (confounding variables).
Katika utafiti wa mbolea na mavuno tuliouelezea hapo juu, hali ya hewa, aina ya udongo, na kiasi cha mvua pia vinaathiri mavuno. Kama mashamba mengine yanapata mvua zaidi, matokeo yanaweza kupotosha. Mtafiti anahitaji kudhibiti vigezo hivi - labda kwa kuchagua mashamba yaliyo katika eneo moja na hali sawa ya udongo.
Vigezo vya Kiidadi na Kimaelezo
Kama tulivyojifunza katika somo la "Aina za Data," vigezo vinaweza kuwa vya kiidadi au vya kimaelezo:
- Kigezo cha kiidadi: Kinapimwa kwa nambari. Mfano: umri (miaka 25), mapato (Tsh 800,000), urefu (mita 1.68), idadi ya watoto (3).
- Kigezo cha kimaelezo: Kinaelezea kategoria. Mfano: jinsia (mme/mke), mkoa (Dar es Salaam, Mwanza, Arusha), kazi (mkulima, mwalimu, fundi).
Mfano wa Vitendo: Utafiti wa M-Pesa
Hebu tuseme Safaricom inataka kuelewa matumizi ya M-Pesa Kenya. Wanakusanya data kutoka kwa wateja 3,000. Hizi ni baadhi ya vigezo wanavyofuatilia:
- Umri wa mteja: Kigezo cha kiidadi (endelevu)
- Jinsia: Kigezo cha kimaelezo (nominal)
- Mkoa wa makazi: Kigezo cha kimaelezo (nominal)
- Idadi ya miamala kwa mwezi: Kigezo cha kiidadi (discrete)
- Jumla ya pesa zilizohamishwa kwa mwezi: Kigezo cha kiidadi (endelevu)
- Kiwango cha elimu: Kigezo cha kimaelezo (ordinal)
Kama Safaricom wanataka kujua kama umri unaathiri idadi ya miamala, umri ni kigezo huru na idadi ya miamala ni kigezo tegemezi. Lakini kama wanataka kujua kama kiwango cha elimu kinaathiri jumla ya pesa zinazohamishwa, basi kiwango cha elimu ni kigezo huru na jumla ya pesa ni kigezo tegemezi.
Uhusiano si Sababu
Jambo muhimu la kukumbuka: kupata uhusiano kati ya vigezo viwili hakumaanishi kimoja kinasababisha kingine. Labda watu wenye umri mkubwa zaidi wanatumia M-Pesa mara chache zaidi. Hiyo haimaanishi umri unasababisha matumizi machache - huenda kuna sababu nyingine, kama ufahamu wa teknolojia au aina ya kazi.
Utafiti unaonyesha kwamba wanafunzi wanaokula kifungua kinywa wanapata alama bora katika mtihani wa Form 4. Je, kifungua kinywa kinasababisha alama bora? Huenda. Lakini huenda pia kwamba familia zenye mapato ya juu zinaweza kumudu kifungua kinywa na pia kutoa mazingira bora ya kusoma. Mapato ya familia yanaweza kuwa kigezo cha kutatanisha kinachoathiri vyote viwili.
Kigezo ni kitu chochote kinachoweza kubadilika na kupimwa. Kigezo huru ni kile kinachobadilishwa au kinachodhaniwa kusababisha mabadiliko, na kigezo tegemezi ni kile kinachopimwa kama matokeo. Vigezo vya kutatanisha vinaweza kupotosha matokeo kama havidhibitiwi. Kuelewa vigezo ni msingi wa utafiti wote - bila kujua unachopima na kwa nini, uchambuzi wako hautakuwa na maana.