Ялгышлык (bias) нәрсә ул?
Статистикада ялгышлык - нәтиҗәләрне система белән бер якка тартуче фактор. Бу «ялгыш» дигән сүздән аерыла: очраклы хата - ике якка тигез, ялгышлык - бер якка гына. Ялгышлык булса - сез чынлыктан системалы рәвештә читкә тайпыласыз.
Сайлама ялгышлыгы
Сайлама популяцияне дөрес чагылдырмаганда.
Татарстан статистика идарәсе халыкның физик активлыген тикшерергә тели. Сораштыруны спорт залы янында ясыйлар. Нәтиҗә: «Татарстан халкының 85% ы спорт белән шөгыльләнә!» Ләкин бу ялгышлык - спорт залы янында спортчылар күп, калган халык чагылдырылмаган.
Сайлама ялгышлыгы төрләре
- Уңайлы сайлама: Кулда булган кешеләрне генә алу (спорт залы мисалы).
- Ирекле сайлама: Бары тик кызыксынучылар катнаша. Интернет сораштыруда бары тик компьютер белгәннәр генә җавап бирә.
- Терелү ялгышлыгы (survivorship bias): «Тикшерелмәгән» объектларны күрмәү. Мәсәлән, «уңышлы бизнесмеш» турында анализ - ябылган бизнеслар тикшерелми.
«Казанда ресторан бизнесы уңышлы - уртача ресторан 5 ел эшли!» Ләкин бу - терелү ялгышлыгы. Беренче елда ябылган ресторанннар статистикага кермәгән. Алар белән бергә уртача бәлки 2 ел генә.
Үлчәү ялгышлыгы
Мәгълүмат җыю процессында системалы хата.
Сораштыру: «Сез атнага ничә сәгать спорт белән шөгыльләнәсез?» Кешеләр гадәттә арттырып әйтәләр - «социаль теләнү ялгышлыгы». Сораштыру нәтиҗәсе: уртача 5 сәгать. Чынлыкта бәлки 2-3 сәгать.
Үлчәү ялгышлыгы төрләре
- Социаль теләнү: Кешеләр «яхшы» җавап бирә (күбрәк спорт, азрак алкоголь).
- Ятлау ялгышлыгы (recall bias): Кешеләр узган вакыйгаларны төгәл ятлый алмый.
- Сорау формулировкасы: «Сез бу файдалы продуктны ничек бәялисез?» - «файдалы» сүзе нәтиҗәгә тәэсир итә.
Раслау ялгышлыгы (Confirmation bias)
Тикшерүче үзенең фикерен раслаучы мәгълүматны эзли, каршы килүчене игнорь итә.
Тикшерүче «яңа тыңгылык уңышны арттыра» дип ышана. 20 тикшеренүдән 3 е «әйе» дисә - шул 3 не генә хисап итә, 17 не «ялгыш ясалган» ди. Бу - раслау ялгышлыгы.
Публикация ялгышлыгы
«Аерма бар» дигән нәтиҗәләр журналларда бастырыла, «аерма юк» дигәннәр - юк. Шуңа фәнни әдәбият «аерма бар» ягына ялгыш тартылган.
Ялгышлыктан ничек сакланырга?
- Очраклы сайлама: Популяциянең һәр әгъзасына тигез мөмкинлек.
- Сукыр тикшеренү: Тикшерүче һәм катнашучы кайсы төркемдә икәнен белмәсен.
- Нейтраль сораулар: «Продуктны ничек бәялисез?» (яхшы) vs «Бу файдалы продуктны ничек бәялисез?» (ялгыш).
- Алдан теркәү: Тикшеренүне алдан теркәгез - нәтиҗәдән соң методны үзгәртү мөмкинлеге булмасын.
- Тәнкыйди фикерләү: Үзегезнең фикерләрегезгә дә шикләнегез.
Ялгышлык - нәтиҗәләрне система белән бер якка тарта. Сайлама ялгышлыгы (популяция дөрес чагылдырылмаган), үлчәү ялгышлыгы (мәгълүмат дөрес җыелмаган), раслау ялгышлыгы (тикшерүче субъектив), публикация ялгышлыгы - барысы да нәтиҗәләрне бозарга мөмкин. Очраклы сайлама, сукыр тикшеренү, нейтраль сораулар - сакланыу ысуллары.