Статистика - бар җирдә
«80% табиблар тәкъдим итә», «Татарстанда эш урыннары 15% арткан», «Бу дару 50% эффективрак» - мондый фразалар яңалыкларда, рекламада, сәясәттә көн саен очрый. Ләкин аларның артында нәрсә тора? Бу дәрестә без статистиканы тәнкыйди укырга өйрәнәбез.
Сорагыз: «Кем, нәрсә, ничек?»
1. Кем ясаган?
Тикшеренүне кем уздырган? Компания үз продуктын тикшерсә - ялгышлык ихтималлыгы зур. Тәуелсез тикшеренү ышанычлырак.
«Безнең шампунь 90% кешеләргә ярый!» - бу шампунь компаниясенең үз тикшеренүе. Кемгә сорау бирелгән? 100 кешегәме? 10 000 кешегәме? Кайсы кешеләргә? Компания үз мөштәриләренә сорау бирсә - «ярый» дигән сүз гаҗәп түгел.
2. Сайлама ничаклы зур?
10 кешегә сорау бирү - ышанычсыз. 10 000 кешегә - ышанычлырак. Сайлама зурлыгы яңалыкта күрсәтелмәсә - шикләнегез.
3. Кемгә сорау бирелгән?
Сайлама популяцияне чагылдырамы? Интернет сораштыру - бары тик интернет кулланучылар. Урам сораштыруы - бары тик шул урамдагы кешеләр.
«Уртача» ялгышы
«Уртача» дигәндә кайсы уртача? Урта (mean) мы, медиана мы? Бу бик зур аерма булырга мөмкин.
«Казанда уртача эш хакы 65 000 сум» - бу урта (mean). Берничә зур эш хакы аны тартып алган. Медиана бәлки 45 000 сум. Бу - көндәлек кешенең реальлеген яхшырак чагылдыра.
Процент ялгышлары
- «50% артыш»: 2 дән 3 кә - 50% артыш. Ләкин бары тик бер өстәмә.
- Процент vs процент нокта: Безработица 5% тан 6% га арткан. Бу 1 процент нокта артыш, ләкин 20% артыш (1/5).
- Нисби vs абсолют: «Риск 50% арткан» - 1% тан 1.5% гамы? Яки 30% тан 45% гамы? Зур аерма!
Яңалык: «Яңа дару рак рискын 50% кими!» Матур яңгыра. Ләкин тикшерсәк: контроль төркемнедә 1 000 кешедән 4-ендә рак, дару төркемнедә 2-ндә. Нисби кимү: 50%. Абсолют кимү: 0.2%. 1 000 кеше дару эчсә - 2 кешегә файда.
Корреляция ≠ сәбәп (тагын бер тапкыр!)
«Бузмай эчүче кешеләр озаграк яшиләр» - бу корреляция. Бузмай яшәтәме? Юк - бузмай эчүчеләр гадәттә бай, яхшы ашый, спорт ясый.
Графиклар ялгышлары
- Y уке 0 дан башламый: Кечкенә аерма зур кебек күренә.
- Масштаб ялгыш: X уке тигез булмаган - тенденция бозылган.
- 3D эффектлар: Аерманы визуаль зурайта.
Контроль исемлек
Яңалыкларда статистика күргәндә, бу сорауларны бирегез:
- Кем ясаган? Тәуелсезме?
- Сайлама ничаклы зур? Кемнәрдән торган?
- Кайсы «уртача» кулланылган?
- Нисби яки абсолют саннар?
- Корреляция яки сәбәп?
- Графиклар дөрес масштаблымы?
- Ышаныч интервалы яки ялгышлык чиге күрсәтелгәнме?
Яңалыкларда статистика - еш кына чала яки ялгыш юнәлештә. Кем ясаган, сайлама ничаклы зур, кайсы уртача, нисби яки абсолют саннар, корреляция яки сәбәп - бу сорауларны бирегез. Тәнкыйди фикерләү - статистик грамоталылыкның иң мөһим өлеше.