Гипотеза тикшерү нәрсә ул?
Гипотеза тикшерү - мәгълүматка нигезләнеп берәр нәрсә «чыннан да бармы, әллә очраклык кынамы?» дигән сорауга система белән җавап бирү процессы. Бу - статистикада иң мөһим коралларның берсе.
КФУ профессоры яңа укыту методын тәкъдим итә. «Бу метод белән студентлар яхшырак балл ала» ди. Чыннан дамы? Яки баллар очраклык кына югарырак? Гипотеза тикшерү бу сорауга системалы рәвештә җавап бирә.
Ике гипотеза
Гипотеза тикшерүдә ике гипотеза куела:
Нуль гипотеза (H₀)
«Бернинди аерма юк», «тәэсир юк», «үзгәреш юк» дигән гипотеза. Бу - безнең «баш гипотеза», аны юкка чыгарырга тырышабыз.
Альтернатив гипотеза (H₁)
«Аерма бар», «тәэсир бар», «үзгәреш бар» дигән гипотеза. Без моны исбатларга телибез.
Яңа укыту методы:
H₀: Яңа метод белән баллар үзгәрми (аерма юк).
H₁: Яңа метод белән баллар югарырак (аерма бар).
Мәгълүмат ясый: 30 студент яңа метод белән (уртача 78), 30 студент иске метод белән (уртача 72). Аерма (6 балл) очраклыкмы, әллә чын аермамы?
Тикшерү адымнары
- Гипотезаларны формулировкалагыз: H₀ һәм H₁.
- Мәгънәлелек дәрәҗәсен сайлагыз (α): Гадәттә α = 0.05 (5%). Бу - нуль гипотезаны ялгыш юкка чыгарырга риза булган ихтималлыгыгыз.
- Мәгълүмат җыегыз һәм тест статистикасын исәпләгез.
- P-кыйммәтне табыгыз (киләсе дәрестә тулырак).
- Карар кабул итегез: p < α булса - H₀ ны юкка чыгарасыз. p ≥ α булса - H₀ ны юкка чыгармыйсыз.
Татарстан завод директоры яңа станокларның продуктивлыгын тикшерә. H₀: яңа станоклар иске кебек. H₁: яңа станоклар продуктивлырак. α = 0.05. Тикшеренү нәтиҗәсе: p = 0.02. p < 0.05, шуңа H₀ юкка чыгарыла - яңа станоклар чыннан да продуктивлырак.
Хаталар төрләре
Гипотеза тикшерүдә ике төр хата мөмкин:
I төр хата (ялган уңай)
H₀ дөрес булган хәлдә аны юкка чыгарасыз. «Янгын юк, ләкин сигнализация чалына.» Бу ихтималлык = α (гадәттә 5%).
II төр хата (ялган тискәре)
H₀ ялгыш булган хәлдә аны юкка чыгармыйсыз. «Янгын бар, ләкин сигнализация чалынмый.» Бу ихтималлык = β.
Казанда яңа дару тикшерелә. I төр хата: дару файдасыз, ләкин «файдалы» дип нәтиҗә ясыйсыз - пациентлар файдасыз дару ала. II төр хата: дару файдалы, ләкин «файдасыз» дип нәтиҗә ясыйсыз - файдалы дару кулланылмый. Икесе дә начар, ләкин медицинада I төр хатаны аеруча сакланалар (шуңа α = 0.05 яки хәтта 0.01).
«Юкка чыгарылмады» ≠ «дөрес»
H₀ юкка чыгарылмаса - бу аның «дөрес» икәнен аңлатмый. Бу аңлата: мәгълүмат аны юкка чыгарырга җитми. Бәлки сайлама бик кечкенә, бәлки аерма бар, ләкин бик кечкенә. «Гаепсезлек исбатланмаган» дигән сүз «гаепсез» дигәнне аңлатмый.
Бер яклы һәм ике яклы тестлар
- Бер яклы: «Яңа метод яхшырак» (бер юнәлешкә генә). Сизгерлерәк.
- Ике яклы: «Яңа метод аерылган» (яхшырак яки начаррак - ике юнәлешкә). Консервативрак.
Гипотеза тикшерү - «аерма чынмы, әллә очраклыкмы?» дигән сорауга системалы рәвештә җавап бирү. H₀ (аерма юк) белән H₁ (аерма бар) куела, мәгълүмат ясала, p-кыйммәт α белән чагыштырыла. p < α - H₀ юкка чыгарыла. I төр хата (ялган уңай) һәм II төр хата (ялган тискәре) бар. «Юкка чыгарылмады» - «дөрес» дигәнне аңлатмый.