Үлчәү дәрәҗәсе нәрсә ул?
Мәгълүмат җыйганда, сез нәрсене үлчисез - бу аның «дәрәҗәсен» билгели. Үлчәү дәрәҗәсе - мәгълүмат белән нәрсә эшләп булуын күрсәтүче классификация. Дүрт дәрәҗә бар, һәм һәрберсе алдагыдан күбрәк мәгълүмат бирә.
1. Номинал дәрәҗәсе
Номинал дәрәҗәсе - иң гади. Бу - исемнәр генә, тәртип юк. Категорияләрне аера аласыз, ләкин алдырак яки артрак дип әйтә алмыйсыз.
- Татарстан шәһәрләре: Казан, Чаллы, Алабуга, Бөгелмә
- Кан төркеме: I, II, III, IV
- Яраткан спорт: футбол, хоккей, көрәш
Сораштыруда «Кайсы районда яшисез?» дип сорыйсыз. Җаваплар: Вахитов, Кировский, Совет, Приволжский. Бу районнарны «зуррак» яки «кечерәк» дип тәртипкә куеп булмый (халык саны турында сүз бармаса). Алар - исемнәр генә. Бу номинал дәрәҗәсе.
2. Тәртипле дәрәҗәсе
Тәртипле дәрәҗәсе - категорияләр арасында табигый тәртип бар, ләкин ара аерма билгесез. Сез «А Б-дан яхшырак» дип әйтә аласыз, ләкин «ничәгә яхшырак» дип аңлата алмыйсыз.
- Белем дәрәҗәсе: урта мәктәп, бакалавр, магистр, фән кандидаты
- Ресторанга бәя: 1 йолдыз, 2 йолдыз, 3 йолдыз, 4 йолдыз, 5 йолдыз
- Көрәш ярышында урын: 1-нче, 2-нче, 3-нче
Сабантуйда көрәш ярышы. Батыр Әхмәт 1-нче, Рустәм 2-нче, Илдар 3-нче урын алды. 1-нче урын 2-нчедән «яхшырак», ләкин 1-нче белән 2-нче арасындагы аерманы 2-нче белән 3-нче арасындагы белән чагыштырып булмый. Бәлки Әхмәт Рустәмне бик авыр җиңгән, ә Рустәм Илдарны җиңел җиңгән - ара аерма белгесез.
3. Интервалле дәрәҗәсе
Интервалле дәрәҗәсе - тәртип тә бар, аермалар да мәгънәле. Ләкин чын нольдән башлау юк, шуңа «А Б-дан ике тапкыр күп» дип әйтеп булмый.
- Температура (Цельсий): 0°C - суыклык юк дигәнне аңлатмый
- Ел: 2020, 2021, 2022
- IQ баллы: 85, 100, 115
Казанда бүген +20°C, кичә +10°C булган. Аерма 10 градус - бу мәгънәле. Ләкин +20°C +10°C дан «ике тапкыр эссерәк» дип әйтеп булмый, чөнки 0°C чын ноль түгел (Цельсий шкаласында молекулалар 0°C та да хәрәкәт итә).
4. Пропорцияле дәрәҗәсе
Пропорцияле дәрәҗәсе - иң тулы. Тәртип бар, аермалар мәгънәле, чын ноль бар. «А Б-дан ике тапкыр күп» дип әйтергә мөмкин.
- Авырлык: 0 кг - чынлап бернәрсә юк дигәнне аңлата
- Буй: 180 см, 90 см - 180 чыннан да 90-нан ике тапкыр күп
- Акча: 0 сум - чыннан да акча юк
- Яшь: 0 яшь - туган көн
Татарстанның нефть компаниясе ай саен 100 тонна нефть чыгара. Икенче компания 200 тонна чыгара. 200 тонна чыннан да 100 тоннадан ике тапкыр күп - чөнки 0 тонна «бернәрсә чыгарылмаган» дигәнне аңлата. Бу пропорцияле дәрәҗәсе.
Нигә бу мөһим?
Үлчәү дәрәҗәсе сез нинди математик операцияләр кулланып булуын билгели:
- Номинал: бары тик санау, мода (иң еш очрый торган)
- Тәртипле: санау, мода + медиана, тәртипкә кую
- Интервалле: өстәге + уртача, кушу/алу
- Пропорцияле: барысы + тапкырлау/бүлү
Ялгыш дәрәҗәдә операция ясасагыз, мәгънәсез нәтиҗәләр алырсыз. Мәсәлән, почта индексларының уртачасын исәпләү (номинал мәгълүмат) мәгънәсез.
Тиз ярдәмче таблица
Мәгълүматыгызны ничек аерырга:
- Тәртипкә куеп буламы? Юк - номинал.
- Тәртипкә куеп була, ләкин ара аерма мәгънәлеме? Юк - тәртипле.
- Ара аерма мәгънәле, ләкин чын ноль бармы? Юк - интервалле.
- Чын ноль бар - пропорцияле.
Дүрт үлчәү дәрәҗәсе бар: номинал (исемнәр генә), тәртипле (тәртип бар), интервалле (аермалар мәгънәле), пропорцияле (чын ноль бар). Һәр дәрәҗә алдагысыннан күбрәк мәгълүмат бирә һәм күбрәк математик операцияләргә рөхсәт итә. Дәрәҗәне дөрес ачыклау - дөрес анализның ачкычы.