P-кыйммәт нәрсә ул?
P-кыйммәт - гипотеза тикшерүнең нәтиҗәсе. Ул аңлата: нуль гипотеза дөрес булса, безнең мәгълүматны (яки тагын да экстремальрагын) күзәтү ихтималлыгы ничәгә тигез?
Гади итеп: p-кыйммәт кечерәк - нәтиҗә «очраклыктан» дигән аңлатма ихтималлыгы азрак. Зуррак p - нәтиҗә очраклык нәтиҗәсе булырга мөмкин.
P-кыйммәтне аңлау
Монетаны 20 тапкыр ташлыйсыз. «Башлы» 15 тапкыр чыкты. Монета гадилме (50/50) яки бозылганмы?
H₀: Монета гади (P(башлы) = 0.5)
H₁: Монета гади түгел
P-кыйммәт = 0.04. Бу аңлата: гади монетада 20 ташлаудан 15 яки күбрәк «башлы» чыгу ихтималлыгы бары 4%. Бу бик аз - монета бозылган дип шикләнергә нигез бар.
P-кыйммәтне α белән чагыштыру
α (мәгънәлелек дәрәҗәсе) - гадәттә 0.05. Бу безнең «чик»:
- p < 0.05: Нәтиҗә статистик яктан мәгънәле. H₀ юкка чыгарыла.
- p ≥ 0.05: Нәтиҗә статистик яктан мәгънәле түгел. H₀ юкка чыгарылмый.
КФУ тикшеренүе: яңа укыту методы баллар аермасы p = 0.03. p < 0.05 - нәтиҗә мәгънәле, яңа метод чыннан да файдалы дип нәтиҗә ясыйбыз.
Бүтән тикшеренүдә: яңа дияне баланның авырлыгына тәэсире p = 0.12. p ≥ 0.05 - тәэсир статистик яктан мәгънәле түгел, мәгълүмат җитми.
Еш очрый торган ялгыш аңлатулар
Ялгыш 1: «P-кыйммәт - H₀ дөрес булу ихтималлыгы»
Дөрес түгел! P-кыйммәт - H₀ дөрес булса мәгълүматны күзәтү ихтималлыгы. H₀ дөрес булу ихтималлыгы түгел. Бу нечкә, ләкин мөһим аерма.
Ялгыш 2: «p < 0.05 - нәтиҗә мөһим»
Статистик мәгънәлелек ≠ практик мөһимлек. p < 0.05 булырга мөмкин, ләкин аерма бик кечкенә - практикада мәгънәсез.
Яңа дару тикшерелә. 100 000 кеше катнашкан тикшеренүдә p = 0.001 - бик мәгънәле! Ләкин аерма: дару авыруны 30.0 көннән 29.8 көнгә кыскарткан. 0.2 көн - практикада мәгънәсез.
Ялгыш 3: «p ≥ 0.05 - аерма юк»
P ≥ 0.05 - «мәгълүмат аерманы исбатларга җитми» дигәнне аңлата. Аерма юк дигәнне түгел. Бәлки сайлама кечкенә иде.
0.05 кайдан килгән?
0.05 чиге - тарихи гадәт, Рональд Фишер 1920-нче елларда тәкъдим иткән. Бу «бозылмас закон» түгел. Кайбер өлкәләрдә 0.01 кулланыла (мәсәлән, физикада 0.000001 - «5 сигма»). 0.05 - бары тик ихтибарсыз чик.
P-кыйммәт зурлыгы
- p < 0.001: Бик мәгънәле
- p < 0.01: Мәгънәле
- p < 0.05: Мәгънәле (классик чик)
- p = 0.06-0.10: «Чик янында» - берничәсе «тенденция» ди
- p > 0.10: Мәгънәле түгел
Татарстан авыл хуҗалыгы тикшеренүе: яңа тоқымнар уңышка тәэсире. p = 0.048. Формаль рәвештә p < 0.05 - мәгънәле. Ләкин p = 0.052 булса - формаль рәвештә «мәгънәле түгел». Аерма 0.004 - бик кечкенә. Шуңа p-кыйммәтне бер үзен генә түгел, контекстны, эффект зурлыгын, сайлама күләмен дә карагыз.
P-кыйммәт - нуль гипотеза дөрес булса, мәгълүматны (яки экстремальрагын) күзәтү ихтималлыгы. p < 0.05 - нәтиҗә статистик яктан мәгънәле (классик чик). P-кыйммәт - H₀ дөрес булу ихтималлыгы түгел. Статистик мәгънәлелек - практик мөһимлек түгел. P-кыйммәтне контекстсыз карамагыз.