Тикшеренү планы ни өчен мөһим?
Статистика - мәгълүмат белән эшләү. Ләкин нинди мәгълүматны, ничек җыярга - моны тикшеренү планы билгели. Начар план - начар мәгълүмат - ялгыш нәтиҗәләр. Нинди матур анализ ясасагыз да, ялгыш мәгълүматтан дөрес нәтиҗә чыкмый.
Тикшеренү ысуллары
1. Эксперимент
Тикшерүче актив рәвештә шартларны үзгәртә һәм нәтиҗәне күзәтә. Бу - сәбәп-нәтиҗә бәйләнешен исбатлау өчен иң яхшы ысул.
КФУ профессоры яңа укыту методын тикшерә. 60 студентны ике төркемгә бүлә: 30 студент яңа метод белән (тикшеренү төркеме), 30 студент иске метод белән (контроль төркемне). Имтихан нәтиҗәләрен чагыштыра. Аерма яңа методка бәйле дип әйтеп була - чөнки башка барлык шартлар бер.
2. Сораштыру
Кешеләргә сорау бирү. Тиз, арзан, ләкин кешеләр чын җавап бирмәячәк, яки үзләрен яхшырак итеп күрсәтәчәк.
Татарстан статистика идарәсе 2 000 гаиләгә керемнәре турында сорау бирә. Проблема: кайбер кешеләр керемне кимрәк әйтәчәк (салым түләүдән куркалар), кайберләре артыгырак (мактанырга телиләр).
3. Күзәтү тикшеренүе
Тикшерүче бернәрсә үзгәртми, бары тик күзәтә. Сәбәп-нәтиҗә бәйләнешен исбатлый алмый, ләкин бәйләнешләрне табарга ярдәм итә.
Казан шәһәрендә тәмәке тарту белән үпкә авырулары арасындагы бәйләнешне тикшерәләр. Кешеләрне мәҗбүри итеп тәмәке тарттыра алмыйсыз (этик түгел), шуңа бары тик күзәтеп язасыз: кем тарта, кем тартмый, кемдә авыру бар.
Контроль төркемне
Контроль төркемне - тәэсир ясалмаган төркем. Ул чагыштыру нигезе. Контроль төркемнесез «яңа метод яхшы» дип әйтеп булмый - бәлки эскесе дә шулай яхшы.
Очраклы бүлү (Randomization)
Катнашучыларны төркемләргә очраклы бүлү - эксперименттәгы иң мөһим принцип. Очраклы бүлү бутатучы үзгәрешлеләрне «тигезләндерә» - ике төркемнең яше, җенесе, сәләте якынча бер булуын тәэмин итә.
Сукыр тикшеренүләр
- Бер яклы сукыр: Катнашучылар кайсы төркемдә икәнен белми. Плацебо эффектын кими.
- Ике яклы сукыр: Ни катнашучылар, ни тикшерүчеләр белми. «Идеаль стандарт».
Казанда яңа дару тикшерелә. 200 пациент: 100 гә чын дару, 100 гә плацебо (ялган дару). Ни пациентлар, ни табиблар кемгә нәрсә бирелгәнен белми - ике яклы сукыр тикшеренү. Бу нәтиҗәләрнең объективлыгын тәэмин итә.
Сайлама зурлыгы
Сайлама бик кечкенә - нәтиҗәләр ышанычсыз. Бик зур - ресурслар исрәф. Дөрес зурлыкны «көч анализы» (power analysis) белән исәпләп була. Гадәттә кимендә 30 кеше бер төркемдә - минимум.
Этик мәсьәләләр
- Катнашучылардан ризалык алу кирәк.
- Зыян китерергә ярамый.
- Шәхси мәгълүматны саклау кирәк.
- Нәтиҗәләрне дөрес хисап итү кирәк - теләгән нәтиҗәгә «ярашкан» мәгълүмат генә калдыру ярамый.
Тикшеренү планы - мәгълүмат җыю стратегиясе. Эксперимент - сәбәп-нәтиҗә бәйләнешен исбатлый (контроль төркемне + очраклы бүлү). Сораштыру - тиз, ләкин субъектив. Күзәтү - бәйләнешләрне тапка, ләкин сәбәп исбатламый. Очраклы бүлү, сукыр тикшеренү, дөрес сайлама зурлыгы - яхшы тикшеренүнең ачкычлары.