Мәгълүмат ни өчен мөһим?
Статистикада мәгълүмат - нигез ташы. Ләкин барлык мәгълүмат бертөрле түгел. Казан шәһәрендә транспорт турында мәгълүмат җыйсагыз, сез автобусларның санын, маршрутларның исемнәрен, юлда үткәрелгән вакытны - бөтенесе төрле-төрле мәгълүмат. Дөрес анализлау өчен мәгълүмат төрләрен белү зарур.
Ике зур төркем: сыйфатлы һәм санлы
Барлык мәгълүмат ике зур төркемгә бүленә: сыйфатлы (категорияле) һәм санлы (күмәк).
Сыйфатлы мәгълүмат
Сыйфатлы мәгълүмат - категорияләр яки исемнәр. Аны саннар белән чамалый алмыйсыз. Мисаллар:
- Күз төсе: зәңгәр, коңгырт, яшел
- Татарстан районы: Вахитов, Авиатөзелеш, Совет
- Яраткан спорт: футбол, хоккей, йөзү
- Гаилә хәле: өйләнгән, буйдак, аерылган
Сыйфатлы мәгълүматны санап була, ләкин уртачасын исәпләп булмый. «Уртача күз төсе» дигән нәрсә юк.
Казан шәһәрендә 500 кешегә «Яраткан транспортыгыз нинди?» дип сорау бирсәгез, җаваплар «метро», «автобус», «трамвай», «машина» булачак. Бу - сыйфатлы мәгълүмат. Сез «метро» ны «автобус» тан кимрәк яки күбрәк дип әйтә алмыйсыз - алар төрле категорияләр.
Санлы мәгълүмат
Санлы мәгълүмат - саннар белән белдерелә, һәм аларны математик операцияләргә куллана аласыз. Мисаллар:
- Яшь: 25, 40, 67
- Температура: -15°C, +22°C
- Эш хакы: 35 000, 50 000, 120 000 сум
- Гол саны: 0, 1, 3, 5
«Рубин» командасының бер сезонда уен нәтиҗәләре: 2, 0, 1, 3, 1, 0, 2, 4. Бу - санлы мәгълүмат. Уртачаны исәпли аласыз: (2+0+1+3+1+0+2+4) ÷ 8 = 1.625 гол/уен.
Санлы мәгълүматның ике төре
Дискрет мәгълүмат
Дискрет мәгълүмат - бөтен саннар, яртылашлар булмый. Бу гадәттә санау нәтиҗәсе. Мисаллар:
- Гаиләдәге балалар саны: 0, 1, 2, 3 (1.5 бала булмый)
- Бер уендагы голлар: 0, 1, 2, 3
- Бер сыйныфтагы укучылар: 25, 28, 32
Өзлексез мәгълүмат
Өзлексез мәгълүмат - теләсә нинди кыйммәт ала ала, шул исәптән дроблар. Бу гадәттә үлчәү нәтиҗәсе. Мисаллар:
- Буй: 165.3 см, 178.7 см
- Авырлык: 72.5 кг
- Температура: 36.6°C
- Вакыт: 2 сәгать 15 минут 33 секунд
КФУ студентларының буен үлчисез. Нәтиҗәләр: 162.4, 175.1, 180.0, 168.9 см. Бу - өзлексез мәгълүмат, чөнки буй теләсә нинди кыйммәт ала ала. Ә бер аудиториядагы студентлар саны - 28, 30, 25 - дискрет, чөнки ярты студент булмый.
Сыйфатлы мәгълүматның ике төре
Номинал мәгълүмат
Номинал мәгълүмат - исемнәр генә, тәртипсез. Бер категория икенчесеннән «яхшырак» яки «зуррак» түгел.
- Кан төркеме: I, II, III, IV
- Милләт: татар, рус, чуваш
- Яраткан ашамлык: өчпочмак, чәк-чәк, бәлеш
Тәртипле мәгълүмат
Тәртипле мәгълүмат - категорияләр арасында табигый тәртип бар, ләкин ара аерма билгесез.
- Белем дәрәҗәсе: урта, югары, фән кандидаты
- Канәгатьлек: канәгать түгел, шиксез, канәгать, бик канәгать
- Спорт чемпионаты урыны: 1-нче, 2-нче, 3-нче
Сабантуйда көрәш ярышында катнашучылар 1-нче, 2-нче, 3-нче урын алалар. Бу - тәртипле мәгълүмат. 1-нче урын 2-нчедән «яхшырак» икәнен беләбез, ләкин 1-нче белән 2-нче арасындагы аерма 2-нче белән 3-нче арасындагыга тиң дип әйтеп булмый.
Ни өчен мәгълүмат төрен белү мөһим?
Мәгълүмат төре анализ методын билгели:
- Санлы мәгълүмат өчен уртача, медиана, стандарт тайпылу кулланырга мөмкин.
- Сыйфатлы мәгълүмат өчен мода (иң еш очрый торган категория) һәм процентлар кулланыла.
- Дискрет мәгълүматны гистограммалар белән күрсәтергә мөмкин.
- Өзлексез мәгълүматны сызык графиклары белән яхшырак күрсәтелә.
Ялгыш метод куллансагыз - ялгыш нәтиҗәләр алырсыз. Мәсәлән, почта индексларының уртачасын исәпләү мәгънәсез - алар сыйфатлы мәгълүмат, саннар кебек күренсәләр дә.
Мәгълүмат сыйфатлы (категорияле) яки санлы (саннар) була. Санлы мәгълүмат дискрет (санау) яки өзлексез (үлчәү) була ала. Сыйфатлы мәгълүмат номинал (тәртипсез) яки тәртипле (тәртипле) булырга мөмкин. Мәгълүмат төрен дөрес ачыклау - дөрес анализның беренче адымы.