Үзгәрешле нәрсә ул?
Статистикада үзгәрешле - кыйммәте үзгәрергә мөмкин булган теләсә нинди күрсәткеч. Аны «сорау» дип тә күз алдына китерергә мөмкин - берәр нәрсә турында мәгълүмат, ләкин кыйммәте объекттан объектка үзгәрә.
- Яшь - кешедән кешегә үзгәрә
- Эш хакы - кешедән кешегә үзгәрә
- Казанда көндәлек температура - көннән-көнгә үзгәрә
- «Рубин» уенындагы ярдәмчеләр саны - уеннан уенга үзгәрә
Тәуелсез һәм тәуелле үзгәрешлеләр
Статистик тикшеренүдә ике төп роль бар:
Тәуелсез үзгәрешле
Тәуелсез үзгәрешле - сез «сәбәп» дип уйлаган яки контрольдә тоткан фактор. Ул «аңлатучы» үзгәрешле дип тә атала.
Тәуелле үзгәрешле
Тәуелле үзгәрешле - сез үлчисез, «нәтиҗә» буларак карый торган күрсәткеч. Ул тәуелсез үзгәрешлегә бәйле дип уйлана.
КФУ профессоры тикшерә: укуга сарыф ителгән вакыт имтихан балына тәэсир итәме? Монда уку вакыты - тәуелсез үзгәрешле (сәбәп), имтихан балы - тәуелле үзгәрешле (нәтиҗә). Профессор белергә тели: уку вакыты артканда балл да артамы?
Татарстан авыл хуҗалыгы тикшеренүе: яңгыр күләме бодай уңышына тәэсир итәме? Яңгыр күләме - тәуелсез үзгәрешле, бодай уңышы - тәуелле үзгәрешле. Яңгыр күбрәк яуса, уңыш артамы?
Бутатучы үзгәрешлеләр
Кайвакыт бер өченче фактор ике үзгәрешлегә дә тәэсир итә - бу бутатучы үзгәрешле. Аны исәпкә алмасагыз, ялгыш нәтиҗәләр ясарга мөмкин.
Тикшеренү күрсәтә: бузмай эчкән кешеләрдә йөрәк авыруы аз. Бузмай эчү сәламәтлеккәме? Ләкин бутатучы үзгәрешлене исәпкә алыгыз: бузмай эчүче кешеләр гадәттә бай - алар яхшырак ашыйлар, спорт белән шөгыльләнәләр, яхшы табибларга йөриләр. Шуңа ук бузмай түгел, гомуми тормыш шартлары тәэсир итә.
Үзгәрешле төрләре
Үзгәрешлеләрне мәгълүмат төренә карап да аерырга мөмкин:
- Санлы үзгәрешле: кыйммәтләре сан - яшь, авырлык, температура, балл.
- Категорияле үзгәрешле: кыйммәтләре категория - җенес, район, белем дәрәҗәсе.
Шулай ук санлы үзгәрешлеләр дискрет (бөтен саннар, мәсәлән балалар саны) яки өзлексез (теләсә нинди кыйммәт, мәсәлән авырлык) була ала - бу турыда «Мәгълүмат төрләре» дәресендә сүз барган иде.
Операцион билгеләмә
Үзгәрешлене тикшерер алдыннан, аны ничек үлчәсезне ачык билгеләргә кирәк. Бу операцион билгеләмә дип атала.
«Студентларның уңышлылыгын» тикшерергә телисез. Ләкин «уңышлылык» нәрсә? Бу бик тар билгеләнергә тиеш: GPA баллыме? Имтиханнан уза алумы? Диплом алумы? Әгәр «уңышлылык = GPA 4.0 дан югарырак» дип билгеләсәгез - бу ачык операцион билгеләмә.
Практик кеңәшләр
- Тикшеренүне планлаганда, беренче адым - үзгәрешлеләрне ачык билгеләгез.
- Тәуелсез һәм тәуелле үзгәрешлеләрне аерып языгыз.
- Бутатучы үзгәрешлеләр турында уйлагыз - нәрсә нәтиҗәләргә тәэсир итә ала?
- Һәр үзгәрешлене ничек үлчәсезне ачык билгеләгез.
Үзгәрешле - кыйммәте объекттан объектка үзгәрә торган теләсә нинди күрсәткеч. Тәуелсез үзгәрешле - «сәбәп» яки аңлатучы фактор, тәуелле үзгәрешле - үлчәнелгән «нәтиҗә». Бутатучы үзгәрешлеләрне исәпкә алу ялгыш нәтиҗәләрдән сакланырга ярдәм итә. Үзгәрешлеләрне ачык билгеләү - яхшы тикшеренүнең нигезе.